Στο «Ένας απόμακρος πατέρας», ο Αντόνιο Σκάρμετα αφηγείται μια ιστορία για την πατρική απουσία, την ενηλικίωση και τις συνέπειες των επιλογών που κάνουν οι προηγούμενες γενιές. Μέσα από την ιστορία του Ζακ, ενός νεαρού άνδρα που επιστρέφει στο χωριό του την ημέρα που ο πατέρας του φεύγει, η νουβέλα εξετάζει όσα αφήνουν πίσω τους οι άνθρωποι όταν αποφασίζουν να φύγουν.
Η πρώτη σχεδόν εικόνα του βιβλίου θα μπορούσε να είναι και η τελευταία του: ένας σιδηροδρομικός σταθμός, ένα τρένο, ένας άνθρωπος που έρχεται και ένας άλλος που φεύγει. Ο Ζακ επιστρέφει στο Κοντούλμο την ημέρα που ο πατέρας του, ο Πιερ, εγκαταλείπει το σπίτι. Γιος και πατέρας διασταυρώνονται για λίγα λεπτά, αρκετά ώστε η αναχώρηση του δεύτερου να γίνει η αφετηρία της ενήλικης ζωής του πρώτου.
Ένας απόμακρος πατέρας: Όταν ένας πατέρας φεύγει
Ο Αντόνιο Σκάρμετα χτίζει τον Απόμακρο πατέρα πάνω σε αυτή την απλή κίνηση: κάποιοι φεύγουν και κάποιοι μένουν. Το ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν βρίσκεται τόσο στη φυγή όσο σε όσα αυτή επιβάλλει στους ανθρώπους που δεν την επέλεξαν.
Η απουσία που γίνεται αφετηρία
Ο Ζακ είναι είκοσι ενός ετών, δάσκαλος σε ένα μικρό χωριό της νότιας Χιλής, μεταφράζει γαλλική ποίηση, γράφει και ο ίδιος, ερωτεύεται και μοιάζει να παρακολουθεί τη ζωή του από ελαφρά απόσταση.
Το Κοντούλμο δεν λειτουργεί απλώς ως επαρχιακό σκηνικό. Αποκτά κάτι από την ψυχική κατάσταση των ανθρώπων του: ένας τόπος όπου οι δυνατότητες μοιάζουν περιορισμένες και η υπόσχεση μιας άλλης ζωής βρίσκεται πάντοτε κάπου πέρα από τις γραμμές του τρένου.
Ο Ζακ και η ενηλικίωση μέσα από την απουσία
Ο Πιερ, Γάλλος εγκατεστημένος στη Χιλή, υποτίθεται ότι επιστρέφει στο Παρίσι. Η απουσία του οργανώνει αθόρυβα όσα ακολουθούν.
Η μητέρα περιμένει, ο γιος προσπαθεί να καταλάβει και η καθημερινότητα συνεχίζεται με εκείνη τη σχεδόν προσβλητική κανονικότητα που έχει η ζωή απέναντι στις προσωπικές μας καταστροφές.
Ο Σκάρμετα δεν μετατρέπει την εγκατάλειψη σε ψυχολογικό μελόδραμα. Δεν τον απασχολεί τόσο γιατί ένας πατέρας φεύγει όσο τι αφήνει πίσω του.
Η οικογενειακή ιστορία πίσω από τη φυγή
Πίσω από τη φαινομενική απλότητα της νουβέλας υπάρχει, άλλωστε, μια προσεκτική αφηγηματική γεωμετρία.
Τρένα, σταθμοί, αναχωρήσεις και επιστροφές επανέρχονται· η γαλλική καταγωγή του πατέρα συνομιλεί με τη γλώσσα που μεταφράζει ο γιος, ενώ ακόμη και ο κινηματογράφος, που αρχικά μοιάζει περιφερειακό στοιχείο, αποκτά σταδιακά οργανική θέση στην ιστορία.
Ο Σκάρμετα δεν υπογραμμίζει τους συμβολισμούς του. Τους αφήνει να λειτουργήσουν εκ των υστέρων, όταν οι τελευταίες σελίδες αναγκάζουν τον αναγνώστη να επιστρέψει νοερά στις πρώτες.
Η αλήθεια πίσω από την οικογενειακή ιστορία
Η ανακάλυψη ότι η οικογενειακή εκδοχή της φυγής του Πιερ δεν συμπίπτει ακριβώς με την πραγματικότητα θα μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε μια συμβατική ιστορία αποκάλυψης και σύγκρουσης.
Δεν συμβαίνει.
Η αλήθεια εδώ δεν αποκαθιστά την τάξη· την περιπλέκει. Και εισχωρεί ακόμη και στην ερωτική ζωή του Ζακ, δημιουργώντας ένα παράξενο πλέγμα συγγενειών, επιθυμιών και μυστικών.
Όσα κληρονομούμε χωρίς να τα επιλέξουμε
Ο απόντας πατέρας αποδεικνύεται έτσι οδυνηρά παρών ακόμη και στις περιοχές της ζωής του γιου που υποτίθεται ότι του ανήκουν αποκλειστικά.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον υπόγειο ρεύμα του βιβλίου.
Η κληρονομιά των γονιών μας δεν αποτελείται μόνο από όσα μας έδωσαν. Περιλαμβάνει και όσα έκαναν ερήμην μας: αποφάσεις, φυγές και αποτυχίες που προηγήθηκαν της δικής μας βούλησης, αλλά καθόρισαν το έδαφος πάνω στο οποίο καλούμαστε αργότερα να σταθούμε.
Γι’ αυτό και η ενηλικίωση του Ζακ δεν περνά ούτε από μια εύκολη συγχώρεση ούτε από μια θεαματική ρήξη.
Ο νεαρός που στην αρχή στέκεται στην αποβάθρα και υφίσταται την απόφαση κάποιου άλλου, προς το τέλος αρχίζει να μετακινεί ο ίδιος τα πρόσωπα της ιστορίας. Αποκρύπτει, επιλέγει, κατασκευάζει τη δική του μικρή σκηνοθεσία.
Ο κινηματογράφος και η «σκηνοθεσία» της ζωής
Η λέξη δεν είναι τυχαία.
Ο κινηματογράφος λειτουργεί τελικά ως κάτι περισσότερο από σκηνικό. Ο Ζακ έχει υπάρξει σχεδόν δευτερεύων χαρακτήρας στην ιστορία των γονιών του· η ουσιαστική μετατόπιση έρχεται όταν επιχειρεί να αναλάβει τη σκηνοθεσία της επόμενης σκηνής.
Από θεατής σε πρωταγωνιστής
Όχι για να ξαναγράψει όσα συνέβησαν — αυτό είναι αδύνατον — αλλά για να αποφασίσει τι θα κάνει με αυτά.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της ενηλικίωσης που περιγράφει ο Σκάρμετα: όχι στην ακύρωση του παρελθόντος, αλλά στην αποδοχή ότι, κάποια στιγμή, πρέπει να πάψουμε να είμαστε απλώς οι αποδέκτες των επιλογών των άλλων.
Η γραφή του Σκάρμετα και τα όρια της νουβέλας
Ο Σκάρμετα υπηρετεί αυτή την ιδέα με μια γραφή απαλλαγμένη από επιδείξεις.
Τα σύντομα κεφάλαια έχουν κάτι από κινηματογραφικά πλάνα, οι διάλογοι εμπιστεύονται το ανείπωτο και το χιούμορ διαπερνά τη μελαγχολία χωρίς να την ακυρώνει.
Η οικονομία της αφήγησης
Η οικονομία αυτή, ωστόσο, αποτελεί ταυτόχρονα και το όριο της νουβέλας.
Ορισμένες σχέσεις μόλις προλαβαίνουν να αποκτήσουν βάρος προτού η αφήγηση προχωρήσει, ενώ θέματα με σημαντικό ψυχικό και ηθικό φορτίο περιορίζονται σε νύξεις.
Υπάρχουν στιγμές όπου η αφαίρεση παύει να παράγει πυκνότητα και αφήνει απλώς κενό.
Ένας απόμακρος πατέρας: Τελικά αξίζει;
Ο Απόμακρος πατέρας δεν είναι τελικά ένα βιβλίο που σε συντρίβει. Είναι ένα βιβλίο που μεγαλώνει λίγο αφού το κλείσεις, όταν οι πρώτες και οι τελευταίες εικόνες του αρχίζουν να συνομιλούν μεταξύ τους.
Γιατί τότε αντιλαμβάνεσαι ότι το τρένο δεν ήταν ποτέ απλώς ένα τρένο.
Και ότι πίσω από την ιστορία ενός πατέρα που επέλεξε να φύγει κρυβόταν εξαρχής μια άλλη: η ιστορία ενός γιου που έπρεπε να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να περιμένει στην αποβάθρα ή αν θα αναλάβει, επιτέλους, την ευθύνη της δικής του ζωής.
