Βιβλίο: “Μάνγκο και Αλάτι” – Μπορεί ένα αντίο να γίνει η πιο γενναία αρχή;

Συγγραφέας: Πάολα Ανδριωτάκη | Εκδόσεις Ιβίσκος | ★★★★☆

Βιβλιοκριτική

Το Μάνγκο και Αλάτι της Πάολας Ανδριωτάκη είναι ένα μυθιστόρημα για την απώλεια, τον έρωτα, τις δεύτερες ευκαιρίες και εκείνες τις στιγμές που η ζωή μάς αναγκάζει να εγκαταλείψουμε το γνώριμο για να ανακαλύψουμε κάτι καινούργιο.

Έκλεισα το Μάνγκο και Αλάτι με δάκρυα στα μάτια. Και αυτό, όσο κι αν δεν αποτελεί από μόνο του κριτήριο λογοτεχνικής αξίας, παραμένει για μένα ένα από τα πιο τίμια μέτρα της σχέσης που κατάφερε να δημιουργήσει ένα βιβλίο με τον αναγνώστη του: στις τελευταίες σελίδες του δεν παρακολουθούσα πια απλώς την ιστορία της Ρενάτας. Είχα ήδη ταξιδέψει μαζί της.

Από την Αθήνα στο Μεντεγίν

Από την Αθήνα μέχρι το Μεντεγίν, από την ασφάλεια μιας ζωής τακτοποιημένης μέχρι εκείνο το άγνωστο που άλλοτε μας τρομάζει και άλλοτε μας σώζει, η Πάολα Ανδριωτάκη χτίζει στο πρώτο της μυθιστόρημα μια ιστορία για τον έρωτα και την απώλεια, αλλά κυρίως για όσα μπορούν να γεννηθούν όταν κάτι που θεωρούσαμε σταθερό παύει ξαφνικά να υπάρχει.

Η Ρενάτα ζει στην Αθήνα και έχει επενδύσει σχεδόν ολόκληρη την ύπαρξή της στο ξενοδοχείο της στην Πλάκα. Ένα τηλεφώνημα για τον παππού της, τον Πίπο, θα την αναγκάσει να αφήσει πίσω τη γνώριμη καθημερινότητά της και να ταξιδέψει στο Μεντεγίν της Κολομβίας. Από εκεί και πέρα αρχίζει ένα ταξίδι πολύ μεγαλύτερο από τη γεωγραφική απόσταση που χωρίζει δύο ηπείρους.

Και κάπου εδώ βρίσκεται, νομίζω, η μεγαλύτερη επιτυχία του βιβλίου.

Το Μεντεγίν γίνεται χαρακτήρας

Το Μεντεγίν δεν λειτουργεί ως ένα εξωτικό σκηνικό τοποθετημένο πίσω από τους ήρωες για να προσφέρει χρώμα. Αποκτά σταδιακά υπόσταση χαρακτήρα. Έχει μυρωδιές, γεύσεις, μουσικές, αντιθέσεις, ανθρώπους, πληγές και μια σχεδόν πεισματική διάθεση για ζωή.

Η Ανδριωτάκη, έχοντας η ίδια βιωματική σχέση με τη Λατινική Αμερική, αποφεύγει σε μεγάλο βαθμό την τουριστική καρτ-ποστάλ. Και το αποτέλεσμα είναι παράξενο: τελειώνοντας το βιβλίο, αισθάνθηκα ότι μου είχε δημιουργήσει μια επιθυμία που δεν είχα πριν το ανοίξω.

Να γνωρίσω το Μεντεγίν.

Αν ένα μυθιστόρημα μπορεί να σε κάνει να κοιτάξεις τον χάρτη διαφορετικά, κάτι έχει πετύχει.

Πίσω από την Κολομβία υπάρχει μια πολύ πιο οικουμενική ιστορία

Πίσω όμως από τα χρώματα της Κολομβίας υπάρχει μια πολύ πιο οικουμενική ιστορία.

Ο Πίπο είναι ίσως η ισχυρότερη απόδειξή της. Ένας άνθρωπος μπορεί να φύγει από τη ζωή και παρ’ όλα αυτά να αρνείται πεισματικά να εγκαταλείψει την ιστορία. Να παραμένει μέσα στις αποφάσεις που πήρε, στους ανθρώπους που αγάπησε, στις μνήμες που δημιούργησε, στις μικρές ή μεγάλες παρεμβάσεις του στις ζωές των άλλων.

Η φυσική απουσία του δεν ισοδυναμεί με εξαφάνιση. Αντίθετα, όσο προχωρά το βιβλίο τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεσαι το αποτύπωμα που μπορεί να αφήσει ένας άνθρωπος περνώντας από αυτόν τον κόσμο.

Και τότε η ερώτηση που συνοδεύει το βιβλίο —αν ένα αντίο μπορεί να γίνει η πιο γενναία αρχή— παύει να λειτουργεί ως εύστοχο εκδοτικό μότο και γίνεται ο πυρήνας της αφήγησης.

Όταν η απώλεια γίνεται δύναμη για μια νέα αρχή

Γιατί η απώλεια εδώ δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως τέλος.

Γίνεται δύναμη μετακίνησης.

Σε βγάζει βίαια από εκεί όπου είχες βολευτεί και σε αναγκάζει να κοιτάξεις τη ζωή που ζεις απέναντι στη ζωή που θα μπορούσες να ζήσεις.

Ο αστακός και το κέλυφος

Μου έμεινε ιδιαίτερα μια εικόνα του βιβλίου: ο αστακός που μεγαλώνει ενώ το κέλυφός του παραμένει ίδιο. Κάποτε αυτό που τον προστάτευε αρχίζει να τον πιέζει. Για να συνεχίσει να μεγαλώνει πρέπει να το εγκαταλείψει και, μέχρι να δημιουργηθεί το καινούργιο, να δεχτεί ότι θα παραμείνει εκτεθειμένος και ευάλωτος.

Δεν χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια για να αναγνωρίσει κανείς τον εαυτό του μέσα σε αυτή τη μεταφορά.

Πόσες φορές κρατάμε σχέσεις, δουλειές, συνήθειες, βεβαιότητες ή ακόμη και παλιές εκδοχές του εαυτού μας μόνο και μόνο επειδή κάποτε υπήρξαν το ασφαλές μας κέλυφος;

Και πόσο δύσκολο είναι να παραδεχτούμε ότι αυτό που κάποτε μας προστάτευε μπορεί σήμερα να μας στενεύει;

Οι μικρές αλήθειες του Μάνγκο και Αλάτι

Το Μάνγκο και Αλάτι επιστρέφει συχνά, χωρίς να μετατρέπεται σε εγχειρίδιο αυτοβελτίωσης, σε τέτοιες μικρές παρατηρήσεις.

Να αναγνωρίζουμε ακόμη και την ελάχιστη κατάκτηση.

Να μη διαγράφουμε τα βήματά μας επειδή κάποια αποδείχθηκαν λανθασμένα.

Να θυμόμαστε ότι το λάθος βήμα εξακολουθεί να είναι κίνηση — και πολλές φορές η ακινησία κοστίζει περισσότερο από μια λανθασμένη κατεύθυνση.

Και, κυρίως, να αντιλαμβανόμαστε εγκαίρως τη μεγάλη απάτη της καθημερινότητας: τη μετατροπή των σημαντικών πραγμάτων σε δεδομένα.

Οι άνθρωποι, η υγεία, οι σχέσεις, οι μικρές τελετουργίες μιας συνηθισμένης ημέρας αποκτούν συχνά την πραγματική τους αξία στη συνείδησή μας μόνο όταν κινδυνεύουμε να τα χάσουμε ή όταν τα έχουμε ήδη χάσει.

Ποιος είναι τελικά ο «καλός» στην ιστορία;

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη παρατήρηση που βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα: όλοι έχουμε την τάση να πιστεύουμε ότι είμαστε οι «καλοί» της ιστορίας μας.

Γνωρίζουμε τις προθέσεις μας, τις πληγές μας, τους λόγους για τους οποίους συμπεριφερθήκαμε όπως συμπεριφερθήκαμε.

Ο άλλος, όμως, δεν ζει μέσα στο κεφάλι μας.

Βιώνει μόνο το αποτέλεσμα των πράξεών μας.

Και μερικές φορές, στην ιστορία που αφηγείται κάποιος άλλος, μπορεί να είμαστε εμείς εκείνοι που τον πλήγωσαν.

Ένα μυθιστόρημα που ξέρει τι θέλει να προσφέρει

Το μυθιστόρημα της Ανδριωτάκη δεν ανακαλύπτει άγνωστες αλήθειες. Ούτε χρειάζεται.

Τις τοποθετεί μέσα σε μια ιστορία που διαθέτει έρωτα, οικογένεια, απώλεια, χιούμορ, ανατροπές, ελληνικό ταμπεραμέντο και λατινοαμερικανική εξωστρέφεια, αφήνοντάς τες να λειτουργήσουν μέσα από τους χαρακτήρες της.

Και ναι, υπάρχουν στιγμές όπου το συναίσθημα πλησιάζει αρκετά κοντά στην περιοχή του feel-good και ορισμένες ιδέες διατυπώνονται περισσότερο απ’ όσο ίσως χρειάζεται.

Δεν με ενόχλησε ιδιαίτερα, γιατί το βιβλίο δεν προσποιείται ότι είναι κάτι άλλο.

Ξέρει τι θέλει να προσφέρει στον αναγνώστη του και το υπηρετεί με συνέπεια.

Οι 520 σελίδες που μου άφησαν ανθρώπους

Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι οι 520 σελίδες του δεν μου άφησαν στο τέλος την αίσθηση ενός βιβλίου που απλώς διάβασα.

Μου άφησαν ανθρώπους.

Μου άφησαν έναν παππού που, ακόμη και όταν δεν βρίσκεται πια εκεί, εξακολουθεί να κινεί τα νήματα της αγάπης που άφησε πίσω του.

Μου άφησαν μια γυναίκα που χρειάστηκε να διασχίσει έναν ωκεανό για να πλησιάσει περισσότερο τον εαυτό της.

Μου άφησαν την Ελλάδα και την Κολομβία να συνομιλούν, όχι ως δύο καρτ-ποστάλ αλλά ως δύο διαφορετικοί τρόποι να αγαπάς, να πονάς και να ξαναρχίζεις.

Και μου άφησαν μια απρόσμενη λαχτάρα για το Μεντεγίν.

Όταν ένα βιβλίο σε κάνει να θέλεις να ταξιδέψεις

Δεν ξέρω αν θα γίνει πράγματι ένα από τα επόμενα ταξίδια μου.

Ξέρω όμως ότι πριν από το Μάνγκο και Αλάτι δεν το σκεφτόμουν.

Τώρα το σκέφτομαι.

Και αυτό είναι ένα από τα ωραιότερα πράγματα που μπορεί να σου κάνει ένα βιβλίο: να τελειώνει η τελευταία του σελίδα και, αντί να αισθάνεσαι ότι κάτι έκλεισε, να σου δημιουργεί την επιθυμία να ανοίξεις μια καινούργια πόρτα.

Τελικά, ναι

Ένα αντίο μπορεί να γίνει μια γενναία αρχή.

Βαθμολογία: ★★★★☆ 4/5