Κατά τη διάρκεια της κρίσιμης συνάντησής τους στο Πεκίνο αυτή την εβδομάδα, ο Κινέζος Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ φέρεται να ρώτησε τον Αμερικανό Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ αν οι δύο χώρες μπορούν να αποφύγουν την «παγίδα του Θουκυδίδη».
Ο όρος αυτός, ο οποίος έγινε ευρύτερα γνωστός στις αρχές της δεκαετίας του 2010 από τον σύγχρονο Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Γκράχαμ Άλισον, περιγράφει την τάση δύο κρατών να διολισθαίνουν προς τον πόλεμο, όταν μια κατεστημένη υπερδύναμη κυριεύεται από άγχος εξαιτίας της ανόδου μιας αναδυόμενης δύναμης. Ο Άλισον είχε στο μυαλό του συγκεκριμένα την Κίνα και τις ΗΠΑ.
Η φράση δανείζεται το όνομά της από τον Αθηναίο ιστορικό και στρατηγό Θουκυδίδη, ο οποίος κατέγραψε την «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» – τη 27ετή πολεμική σύρραξη μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης που ξέσπασε το 431 π.Χ.
Τι υποστήριξε όμως πραγματικά ο Θουκυδίδης για αυτό το θέμα και ποια είναι η σχέση της Αθήνας και της Σπάρτης με την τρέχουσα κατάσταση των σχέσεων ΗΠΑ – Κίνας;
Ένα υποτιθέμενο διπλωματικό λάθος
Η χρήση του όρου «παγίδα του Θουκυδίδη» αφήνει να εννοηθεί ότι η κυρίαρχη υπερδύναμη διαχειρίζεται λανθασμένα την άνοδο του αντιπάλου της και αισθάνεται αναγκασμένη να οδηγηθεί σε πόλεμο, παρόλο που αυτή δεν είναι απαραίτητα η μόνη επιλογή.
Η θεωρία βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο απόσπασμα από το πρώτο βιβλίο της Ιστορίας του Θουκυδίδη (κεφάλαιο 23), όπου αναφέρεται:
«Η αυξανόμενη δύναμη της Αθήνας και ο τρόμος που αυτή προκάλεσε στους Λακεδαιμόνιους [Σπαρτιάτες], κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο».
Με άλλα λόγια, ο Θουκυδίδης εξηγεί ότι η αιτία που έκανε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο αναπόφευκτο ήταν η θεαματική άνοδος της αθηναϊκής ισχύος.
Εκείνη την εποχή, πολλοί Έλληνες υποστήριζαν ότι η Αθήνα και η Σπάρτη οδηγήθηκαν στα όπλα εξαιτίας επιμέρους, μικρότερων διαφορών. Ο Θουκυδίδης όμως διαφωνεί, τονίζοντας ότι η βαθύτερη αιτία ήταν ο καθολικός φόβος της Σπάρτης (της παραδοσιακής υπερδύναμης) απέναντι στο νέο ισχυρό κράτος: τη δημοκρατική Αθήνα.
Η γενικότερη ιδέα, φυσικά, στην τρέχουσα συγκυρία είναι ότι οι ΗΠΑ, μέσα στην ανησυχία τους για την άνοδο της Κίνας, ενδέχεται να ρέπουν προς τη σύγκρουση, ακόμη και όταν υπάρχουν άλλες διαθέσιμες επιλογές. Ωστόσο, πολλοί μελετητές της αρχαίας Ελλάδας διαφωνούν με τον τρόπο που χρησιμοποιείται ο όρος σήμερα.
Ένας αμφιλεγόμενος όρος
Η λέξη «παγίδα» υπονοεί ότι η Σπάρτη διέπραξε σφάλμα το 431 π.Χ. και ότι θα μπορούσε να είχε χειριστεί την κατάσταση καλύτερα. Αυτό όμως δεν συμβαδίζει με την αφήγηση του Θουκυδίδη στο πρώτο βιβλίο του.
Ο ιστορικός αποδεικνύει ότι η Σπάρτη είχε βάσιμους λόγους να φοβάται τους Αθηναίους. Η Αθήνα είχε εξελιχθεί σε κυρίαρχη ναυτική δύναμη στα Βαλκάνια και το Αιγαίο Πέλαγος, αποσπώντας συμμάχους από τη Σπάρτη και τιμωρώντας όσους αρνούνταν να αποστατήσουν.
Το 432 π.Χ., οι σύμμαχοι της Σπάρτης δήλωσαν ξεκάθαρα: «Πρέπει να δράσετε ενάντια στην Αθήνα, διαφορετικά θα συμμαχήσουμε εμείς μαζί της». Αυτή ακριβώς η πίεση ανάγκασε τους Σπαρτιάτες να κινηθούν εναντίον της Αθήνας.
Επομένως, σε έναν βαθμό, οι ανησυχίες της Σπάρτης για τη διαρκώς αυξανόμενη αθηναϊκή ισχύ οδήγησαν στον πόλεμο. Η Σπάρτη ένιωσε την υποχρέωση να κηρύξει έναν ολοκληρωτικό πόλεμο για να διατηρήσει το σύστημα των συμμαχιών της, παραβιάζοντας τη συνθήκη ειρήνης που είχε υπογράψει με την Αθήνα.
Η μακροπρόθεσμη προοπτική και το τέλος της Σπάρτης
Εξετάζοντας το ζήτημα μακροπρόθεσμα, η «παγίδα του Θουκυδίδη» δείχνει ότι τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν καλά για τη Σπάρτη. Αν και κέρδισε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, χρειάστηκε 27 ολόκληρα χρόνια για να το καταφέρει.
Μετά τη νίκη της, η Σπάρτη επιδόθηκε σε μια τεράστια επεκτατική πολιτική για να γίνει ακόμη μεγαλύτερη υπερδύναμη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα οι υπόλοιποι Έλληνες να τρομάξουν για την ασφάλειά τους. Η γιγάντωση της σπαρτιατικής ισχύος μετά το 404 π.Χ. μετέτρεψε πολλούς πρώην συμμάχους της σε εχθρούς. Όλες οι ελληνικές πόλεις-κράτη ενώθηκαν εναντίον της Σπάρτης, η οποία τελικά καταστράφηκε ολοσχερώς το 371 π.Χ. στη Μάχη των Λεύκτρων.
Ολόκληρη η δομή ασφαλείας της Σπάρτης κατέρρευσε: έχασε τους συμμάχους της, οι είλωτες απελευθερώθηκαν και η ίδια υποβαθμίστηκε σε ένα μικρό, ασήμαντο κράτος.
Το μάθημα για τις ΗΠΑ είναι ότι ο φόβος απέναντι στις υπερδυνάμεις αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στις διεθνείς σχέσεις. Ωστόσο, πολλοί που χρησιμοποιούν τον όρο ξεχνούν να αναφέρουν τι συνέβη μακροπρόθεσμα στην Αθήνα.
Το παράδειγμα της Αθήνας: Συγκράτηση και ρεαλισμός
Η Αθήνα επιβίωσε από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, αποκατέστησε τη δημοκρατία και τον στρατό της και αναδείχθηκε ξανά σε περιφερειακή δύναμη. Το εντυπωσιακό είναι ότι, στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ., η Αθήνα βρέθηκε υπό την έντονη πίεση της Περσικής Αυτοκρατορίας, η οποία ήταν πολλαπλάσια σε ισχύ από οποιοδήποτε ελληνικό κράτος.
Αντί να επιδιώξει τη σύγκρουση, η Αθήνα «ψαλίδισε τα φτερά της» και παραιτήθηκε από τη διεκδίκηση του τίτλου της μεσογειακής υπερδύναμης. Αποφάσισε να εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια να επιβάλει ξανά τον αυτοκρατορικό της έλεγχο στις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, επιτρέποντάς τους να γίνουν και πάλι υπήκοοι των Περσών.
Οι Αθηναίοι επέλεξαν να επικεντρωθούν στο Αιγαίο Πέλαγος και να σταματήσουν να πολεμούν τους Πέρσες, αναγνωρίζοντας τους περιορισμούς της ισχύος τους. Αυτό αποδεικνύει ότι η απόφαση της Σπάρτης να ξεκινήσει τον πόλεμο το 431 π.Χ. δεν οδήγησε, σε βάθος χρόνου, σε μια ολοκληρωτική παγκόσμια κυριαρχία των Αθηναίων.
Τα μαθήματα του χθες για το σήμερα
Η ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου προσφέρει πολύτιμα διδάγματα για τις σημερινές σχέσεις Κίνας – ΗΠΑ:
- Το κόστος της ανάσχεσης: Μια κατεστημένη υπερδύναμη μπορεί να αποδειχθεί ανόητο να προσπαθήσει να ανακόψει βίαια την πορεία μιας αναδυόμενης δύναμης. Η Σπάρτη έμαθε με τον σκληρό τρόπο ότι μια τέτοια προσπάθεια έχει τρομερό κόστος. Αν είχε συμβιβαστεί με την Αθήνα, θα μπορούσε να είχε διατηρήσει το στάτους της υπερδύναμης βαθιά μέσα στον 4ο αιώνα.
- Ο περιορισμός των φιλοδοξιών: Μια ισχυρή δύναμη, όπως οι ΗΠΑ, μπορεί να περιορίσει τις παγκόσμιες φιλοδοξίες της και να επικεντρωθεί σε περιοχές πιο κοντά στα γεωγραφικά της σύνορα. Αυτό ακριβώς έπραξε η δημοκρατική Αθήνα μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Η στρατηγική αυτή της επέτρεψε να ακμάσει πολιτιστικά και πολιτικά, κρατώντας τους εχθρούς της μακριά μέχρι τη δεκαετία του 310 π.Χ.
