Η διαχρονική απάντηση της Τεχεράνης στις απειλές
Οι κατά καιρούς απειλές Αμερικανών προέδρων, όπως αυτές του Ντόναλντ Τραμπ περί ολοκληρωτικής καταστροφής του Ιράν, συχνά στοχεύουν όχι μόνο τις στρατιωτικές δυνατότητες της χώρας, αλλά τον ίδιο τον πολιτισμό της. Ρητορική που κάνει λόγο για επιστροφή στην «Λίθινη Εποχή» ή για «εξαφάνιση ενός ολόκληρου πολιτισμού» αποκαλύπτει, σύμφωνα με αναλυτές, μια βαθιά άγνοια της ιστορικής ανθεκτικότητας του ιρανικού λαού.
Το Ιράν, παρά τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις ξένες παρεμβάσεις, διατηρεί έναν μοναδικό τίτλο: δεν αποικίστηκε ποτέ ολοκληρωτικά. Σε κάθε κρίσιμη καμπή της μακράς ιστορίας τους, οι Ιρανοί επέδειξαν μια απαράμιλλη ικανότητα να πολεμούν για την διατήρηση της κυριαρχίας τους.
1. Η αρχαία Περσία: Ο “άλλος” πόλος απέναντι στη Δύση
Από την εποχή των Ελληνοπερσικών Πολέμων (499 π.Χ.), η Περσία ταυτίστηκε στη δυτική συλλογική μνήμη ως ο απόλυτος «άλλος»: ένας σκοτεινός, δεσποτικός “βάρβαρος” που απειλεί την φωτισμένη Δύση. Αυτό το αφήγημα συχνά παραβλέπει την ανοχή στη διαφορετικότητα της πρώτης πολυπολιτισμικής αυτοκρατορίας στον κόσμο, ή την απελευθέρωση των εξόριστων Εβραίων από την Βαβυλώνα το 538 π.Χ.
Παρά τις εμβληματικές νίκες των Ελλήνων στον Μαραθώνα (490 π.Χ.) και τη Σαλαμίνα (480 π.Χ.), οι οποίες θεωρούνται θεμέλιοι λίθοι του δυτικού πολιτισμού, για την Περσία αυτές ήταν απλώς προσωρινές οπισθοχωρήσεις. Η Περσία συνέχισε να επηρεάζει καθοριστικά τις ελληνικές υποθέσεις, ακόμη και χρηματοδοτώντας τη Σπάρτη για να νικήσει την Αθήνα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Αργότερα, οι αυτοκρατορίες των Πάρθων και των Σασανιδών ταπείνωσαν επανειλημμένα την Ρώμη. Το 260 μ.Χ., ο Σασανίδης Αυτοκράτορας Σαπούρ Α΄ αιχμαλώτισε τον Ρωμαίο Αυτοκράτορα Βαλεριανό στη μάχη, ένα πρωτοφανές γεγονός. Η Δύση συχνά «λησμονεί» ότι η Περσία ήταν ο ισότιμος, αν όχι ανώτερος, αντίπαλός της στην αρχαιότητα.
2. Επιβιώνοντας από τις εισβολές Ανατολής και Δύσης
Όταν ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Περσία, ο ίδιος γοητεύτηκε και αγκάλιασε τον περσικό πολιτισμό, ο οποίος τελικά αποδείχθηκε πιο ανθεκτικός από την ελληνική επιρροή στην περιοχή.
Η έλευση του Ισλάμ επίσης δεν έσβησε την περσική ταυτότητα. Οι ισλαμικοί ηγέτες διατήρησαν την περσική γλώσσα και προ-ισλαμικά έθιμα, όπως το Νορούζ (το περσικό Νέο Έτος, ηλικίας 3.000 ετών), ενώ ενσωμάτωσαν ζωροαστρικές έννοιες στο Σιιτικό Ισλάμ, δίνοντας έμφαση στην αντίσταση στην τυραννία.
Ακόμη και οι καταστροφικές μογγολικές εισβολές (13ος αιώνας) δεν κατάφεραν να αφανίσουν τον πυρήνα του πολιτισμού. Η περσική ισχύς αναγεννήθηκε, ιδιαίτερα υπό τη δυναστεία των Σαφαβιδών (1501–1736). Κατά τη διάρκεια του «Μεγάλου Παιχνιδιού» (19ος αιώνας), η Περσία πιέστηκε από τον αγγλο-ρωσικό ανταγωνισμό, αλλά δεν υποτάχθηκε. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αν και κατεχόμενη, διατήρησε την κυριαρχία της βάσει διεθνών δεσμεύσεων.
3. Ο ταραχώδης 20ός αιώνας και η άνοδος του εθνικισμού
Η κατοχή αναζωπύρωσε τον ιρανικό εθνικισμό και το κίνημα για τον έλεγχο των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας, κυρίως του πετρελαίου, που ήλεγχαν οι Βρετανοί.
- 1951: Ο Μοχαμάντ Μοσαντέκ εκλέγεται πρωθυπουργός και εθνικοποιεί την Anglo-Iranian Oil Company (προάγγελο της BP), προκαλώντας ρήξη με το Λονδίνο.
- 1953: Ο Μοσαντέκ ανατρέπεται σε πραξικόπημα που ενορχήστρωσαν η CIA και η MI6, αποκαθιστώντας την εξουσία του φιλοδυτικού Σάχη, Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί.
- Η εποχή του Σάχη: Ο Σάχης μετέτρεψε την εξάρτηση από τις ΗΠΑ σε αλληλεξάρτηση, καθιστώντας το Ιράν κομβικό παίκτη στον ΟΠΕΚ.
4. Η Ισλαμική Επανάσταση και η σύγχρονη αντιπαράθεση
Η Ισλαμική Επανάσταση του 1978–79 ανέτρεψε τον Σάχη και έφερε στην εξουσία τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Το Ιράν ανακηρύχθηκε Ισλαμική Δημοκρατία με έντονα αντι-αμερικανική και αντι-ισραηλινή στάση.
Ο Χομεϊνί και ο διάδοχός του, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, επιδίωξαν να εδραιώσουν το πολιτικό Σιιτικό Ισλάμ, αλλά το συνδύασαν με την βαθιά ιστορική υπερηφάνεια των Ιρανών ως ενός λαού που ορίζει το πεπρωμένο του, ειδικά απέναντι σε εξωτερικές επιθέσεις.
Επίλογος: Το μάθημα της ιστορίας
Ο εμβληματικός Πέρσης ποιητής Αμπούλ-Κασίμ Φερντοσί (940–1020 μ.Χ.) έγραψε:
Το Ιράν είναι η γη μου, και όλος ο κόσμος είναι κάτω από τα πόδια μου. Οι άνθρωποι αυτής της γης είναι κάτοχοι αρετής, τέχνης και γενναιότητας. Δεν φοβούνται τα βρυχώμενα λιοντάρια.
Καθώς η αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ συνεχίζεται, η ιστορία διδάσκει ότι δεν υπάρχει στρατιωτική λύση. Η διπλωματία, βασισμένη στον αμοιβαίο σεβασμό, είναι ο μόνος δρόμος για την αποφυγή μιας ενεργειακής και οικονομικής κρίσης που θα μπορούσε να επιλυθεί μέσω διαπραγματεύσεων, και όχι πολέμου. Όσο για το μέλλον της διακυβέρνησης, αυτό αποτελεί αποκλειστική απόφαση του ιρανικού λαού.
