Άγχος χωρίς να συμβαίνει τίποτα; Ίσως βιώνεις το “στρες της αναμονής”

Αισθάνεστε διαρκώς στην «τσίτα» ή σε κατάσταση εγρήγορσης; Ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάποιο άμεσο πρόγραμμα ή κρίση, η αίσθηση ότι κάτι αρνητικό πρόκειται να συμβεί μπορεί να σας καταβάλει. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως άγχος προσδοκίας (anticipatory stress), επηρεάζει βαθιά την ψυχική μας ισορροπία και τον τρόπο που λειτουργούμε επαγγελματικά.

Υπάρχουν περίοδοι στη δουλειά ή στην προσωπική μας ζωή, κατά τις οποίες δεν έχει συμβεί ακόμη κάτι δυσάρεστο, αλλά αισθανόμαστε σαν να πρόκειται να συμβεί ανά πάσα στιγμή. Ένα email από τον προϊστάμενο, μια πρόσκληση για συνάντηση ή ακόμη και μια καθυστέρηση στην απάντηση ενός συναδέλφου μπορεί να προκαλέσει ανησυχία δυσανάλογη με τη σημασία του γεγονότος.

Το μυαλό αρχίζει να δημιουργεί πιθανά σενάρια, να αναζητά ενδείξεις και να προετοιμάζεται για καταστάσεις που μπορεί να απέχουν εβδομάδες ή ακόμη και μήνες. Η εργάσιμη ημέρα τελειώνει, αλλά η σκέψη παραμένει κολλημένη σε όσα ενδέχεται να συμβούν.

Αυτή η κατάσταση είναι γνωστή ως anticipatory stress, δηλαδή στρες της αναμονής. Πρόκειται για την ψυχολογική πίεση που δημιουργείται όταν περιμένουμε ένα σημαντικό ή πιθανώς δυσάρεστο γεγονός, χωρίς να γνωρίζουμε πότε θα συμβεί, πώς θα εξελιχθεί ή ποιες θα είναι οι συνέπειές του.

Το φαινόμενο εξετάζει σε άρθρο της στο The Conversation η Sabrina Fitzsimons, ερευνήτρια και λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Δουβλίνου, με αντικείμενο την επαγγελματική ευημερία ακαδημαϊκών που εργάζονται σε περιβάλλοντα αυξημένων απαιτήσεων και αξιολόγησης.

Όταν το γεγονός δεν έχει συμβεί, αλλά το άγχος έχει ήδη αρχίσει

Η έρευνα της Fitzsimons επικεντρώθηκε σε πανεπιστημιακούς που εργάζονταν σε συστήματα επιθεώρησης, πιστοποίησης και επαγγελματικής λογοδοσίας στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιρλανδία.

Πολλοί από τους συμμετέχοντες περιέγραψαν μια παρατεταμένη κατάσταση αγωνίας όσο περίμεναν να πραγματοποιηθούν οι επίσημες αξιολογήσεις των εκπαιδευτικών προγραμμάτων τους. Στην Αγγλία, για παράδειγμα, οι φορείς που εκπαιδεύουν μελλοντικούς εκπαιδευτικούς υπόκεινται σε ελέγχους από τον οργανισμό Ofsted.

Οι εργαζόμενοι δεν περίμεναν απλώς μια διαδικασία ελέγχου. Ζούσαν με την αίσθηση ότι έπρεπε να είναι έτοιμοι ανά πάσα στιγμή. Η πιθανότητα μιας ειδοποίησης μπορούσε να επηρεάσει ακόμη και τον προσωπικό τους προγραμματισμό. Ακόμη και μια οικογενειακή δραστηριότητα έπρεπε να οργανωθεί με την επιφύλαξη ότι ίσως προέκυπτε ξαφνικά μια επαγγελματική υποχρέωση.

Το ενδιαφέρον είναι ότι η επιθεώρηση δεν είχε ακόμη ξεκινήσει. Ωστόσο, η αναμονή της είχε ήδη επηρεάσει την καθημερινότητα, τη συγκέντρωση και την ψυχολογική κατάσταση των ανθρώπων.

Αυτό ακριβώς είναι το χαρακτηριστικό του στρες της αναμονής: η απειλή μπορεί να μην είναι παρούσα, αλλά η σκέψη της καταλαμβάνει ήδη μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς μας.

Γιατί η αβεβαιότητα κάνει το άγχος χειρότερο;

Η προσμονή δεν είναι από μόνη της αρνητική. Είναι ένας φυσιολογικός μηχανισμός που μας βοηθά να προετοιμαζόμαστε για όσα έρχονται. Το πρόβλημα ξεκινά όταν γνωρίζουμε ότι πλησιάζει κάτι σημαντικό, αλλά δεν έχουμε αρκετές πληροφορίες για να οργανώσουμε αποτελεσματικά τις κινήσεις μας.

Όταν δεν ξέρουμε πότε θα γίνει μια αξιολόγηση, ποια θα είναι τα κριτήρια ή τι ακριβώς περιμένουν από εμάς, είναι δύσκολο να αποφασίσουμε πότε πρέπει να προετοιμαστούμε και πότε μπορούμε να χαλαρώσουμε.

Έτσι, ο εγκέφαλος παραμένει σε διαρκή επιφυλακή. Εξετάζει διαφορετικές πιθανότητες, επαναφέρει στο προσκήνιο παλαιότερες συζητήσεις και προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει κάθε μικρή πληροφορία.

Ένα μήνυμα που αργεί να απαντηθεί, μια απρόσμενη πρόσκληση για συνάντηση ή μια αλλαγή στον τρόπο επικοινωνίας ενός προϊσταμένου μπορεί ξαφνικά να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία. Όχι απαραίτητα επειδή κρύβει κάποιο πρόβλημα, αλλά επειδή ο εργαζόμενος αναζητά ενδείξεις για το τι πρόκειται να ακολουθήσει.

Οι ψυχολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο perseverative cognition, ο οποίος περιγράφει τη συνεχή νοητική ενασχόληση με μια πιθανή απειλή. Με απλά λόγια, το άτομο σκέφτεται επανειλημμένα ένα πρόβλημα, ακόμη κι όταν αυτό δεν βρίσκεται μπροστά του.

Το αποτέλεσμα είναι ένας φαύλος κύκλος: όσο περισσότερο προσπαθεί κάποιος να προβλέψει τι θα συμβεί, τόσο περισσότερο παραμένει εγκλωβισμένος στην αβεβαιότητα.

Όταν η επαγγελματική αξιολόγηση γίνεται προσωπική υπόθεση

Δεν έχουν όλες οι εργασιακές αλλαγές την ίδια ψυχολογική βαρύτητα. Ορισμένες καταστάσεις προκαλούν εντονότερο στρες επειδή συνδέονται άμεσα με την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και την επαγγελματική μας αξία.

Μια αξιολόγηση από τον προϊστάμενο, η διεκδίκηση μιας προαγωγής ή μια διαδικασία επιλογής για νέα θέση μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι κρίνεται συνολικά η ικανότητά μας.

Αντίστοιχα, μια αναδιάρθρωση σε μια εταιρεία μπορεί να προκαλέσει ανησυχία όχι μόνο για τις καθημερινές αρμοδιότητες, αλλά και για το αν θα εξακολουθούμε να έχουμε θέση στον οργανισμό.

Στην ψυχολογία, αυτή η κατάσταση συνδέεται με την έννοια της απειλής κοινωνικής αξιολόγησης (social-evaluative threat). Πρόκειται για την πίεση που αισθανόμαστε όταν πιστεύουμε ότι οι άλλοι αξιολογούν τις επιδόσεις, τις ικανότητες ή την προσωπική μας αξία.

Η ένταση μπορεί να είναι ακόμη μεγαλύτερη όταν έχουμε αναλάβει την ευθύνη μιας ομάδας. Σε αυτή την περίπτωση, δεν φοβόμαστε μόνο μήπως αποτύχουμε προσωπικά, αλλά και μήπως απογοητεύσουμε τους ανθρώπους που βασίζονται σε εμάς.

Η επαγγελματική ταυτότητα, επομένως, παίζει σημαντικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την αναμονή. Όσο περισσότερο ταυτίζουμε την προσωπική μας αξία με την επαγγελματική μας απόδοση, τόσο πιο δύσκολο μπορεί να γίνει να αντιμετωπίσουμε μια πιθανή αρνητική αξιολόγηση.

Όταν η προετοιμασία διπλασιάζει τον φόρτο εργασίας

Ένα ακόμη ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας αφορά τον επιπλέον χρόνο και την ενέργεια που απαιτούν οι περίοδοι πριν από μια σημαντική αξιολόγηση.

Οι εργαζόμενοι δεν χρειάζεται μόνο να κάνουν σωστά τη δουλειά τους. Συχνά αισθάνονται ότι πρέπει ταυτόχρονα να αποδείξουν ότι την κάνουν σωστά.

Αυτό σημαίνει περισσότερη τεκμηρίωση, πρόσθετους ελέγχους, συγκέντρωση στοιχείων και προετοιμασία για πιθανές ερωτήσεις. Ακόμη κι όταν οι επίσημες οδηγίες αναφέρουν ότι δεν απαιτείται κάποια ιδιαίτερη προετοιμασία, οι εργαζόμενοι μπορεί να αισθάνονται ότι δεν έχουν την πολυτέλεια να μείνουν αδρανείς.

Η καθημερινή εργασία συνεχίζεται κανονικά, αλλά πάνω της προστίθεται ένα δεύτερο επίπεδο υποχρεώσεων: η ανάγκη να αποδειχθεί ότι όλα λειτουργούν όπως πρέπει.

Έτσι, ο φόρτος μπορεί να αυξηθεί σημαντικά, ενώ η ψυχολογική πίεση γίνεται ακόμη εντονότερη. Ο εργαζόμενος δεν κουράζεται μόνο από όσα πρέπει να κάνει, αλλά και από τη συνεχή σκέψη ότι κάποιος ενδέχεται σύντομα να εξετάσει την απόδοσή του.

Το ίδιο μοτίβο μπορεί να εμφανιστεί σε πολλούς διαφορετικούς επαγγελματικούς χώρους, από τις επιχειρήσεις και τη δημόσια διοίκηση μέχρι την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες.

Αναδιοργανώσεις, συγχωνεύσεις και τεχνητή νοημοσύνη: Οι νέες πηγές εργασιακής αβεβαιότητας

Το στρες της αναμονής δεν αφορά μόνο τις επίσημες αξιολογήσεις. Η σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα δημιουργεί ολοένα περισσότερες περιόδους κατά τις οποίες οι εργαζόμενοι γνωρίζουν ότι κάτι πρόκειται να αλλάξει, χωρίς να έχουν ξεκάθαρη εικόνα για το τι ακριβώς θα συμβεί.

Μια εταιρεία μπορεί να ανακοινώσει αναδιοργάνωση, αλλά να μην έχει ακόμη αποφασίσει ποιοι ρόλοι θα καταργηθούν ή ποιες αρμοδιότητες θα αλλάξουν. Μια συγχώνευση μπορεί να βρίσκεται σε εξέλιξη, ενώ οι εργαζόμενοι εξακολουθούν να μην γνωρίζουν σε ποιο τμήμα θα ανήκουν ή ποιος θα είναι ο νέος προϊστάμενός τους.

Παρόμοια αβεβαιότητα δημιουργεί και η εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης στους χώρους εργασίας. Οι εργαζόμενοι αντιλαμβάνονται ότι η τεχνολογία μπορεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο εκτελούν τις καθημερινές τους εργασίες, αλλά συχνά δεν γνωρίζουν ποιες δεξιότητες θα χρειαστούν στο μέλλον ή πώς θα επηρεαστεί η θέση τους.

Το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η ίδια η αλλαγή. Είναι το μεγάλο χρονικό διάστημα κατά το οποίο οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι κάτι σημαντικό βρίσκεται σε εξέλιξη, αλλά δεν έχουν αρκετά δεδομένα για να προσαρμοστούν.

Αυτή η παρατεταμένη αναμονή μπορεί να αποδειχθεί εξαντλητική, επειδή αφήνει τους εργαζομένους χωρίς σαφή προσανατολισμό.

Πώς μπορούν οι επιχειρήσεις να περιορίσουν το στρες της αναμονής;

Η αβεβαιότητα δεν μπορεί να εξαφανιστεί εντελώς από έναν επαγγελματικό χώρο. Οι διοικήσεις δεν είναι πάντοτε σε θέση να γνωρίζουν όλες τις απαντήσεις, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται σε εξέλιξη σύνθετες αλλαγές.

Μπορούν, ωστόσο, να περιορίσουν την ανασφάλεια μέσα από πιο ξεκάθαρη και συστηματική επικοινωνία.

Αντί να αφήνουν τους εργαζομένους να προσπαθούν να ερμηνεύσουν αποσπασματικές πληροφορίες, είναι σημαντικό να εξηγούν:

• Τι είναι ήδη γνωστό: Ποιες αποφάσεις έχουν ληφθεί και ποια δεδομένα είναι επιβεβαιωμένα.
• Τι παραμένει ανοιχτό: Ποια ζητήματα δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί και γιατί.
• Πότε θα υπάρξει νεότερη ενημέρωση: Ένα συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο βοηθά τους εργαζομένους να μην περιμένουν διαρκώς κάποια απρόσμενη εξέλιξη.
• Τι αναμένεται από κάθε εργαζόμενο: Σαφείς οδηγίες για τις υποχρεώσεις και την προετοιμασία μπορούν να περιορίσουν την άσκοπη επιβάρυνση.

Η επικοινωνία δεν χρειάζεται να περιλαμβάνει όλες τις απαντήσεις. Χρειάζεται, όμως, να δημιουργεί ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν πού βρίσκονται και τι είναι πιθανό να ακολουθήσει.

Πώς να αναγνωρίσεις ότι έχεις εγκλωβιστεί στο άγχος της αναμονής

Μερικές φορές το εργασιακό άγχος δεν προκύπτει από τον όγκο των υποχρεώσεων, αλλά από τη συνεχή σκέψη όσων ενδέχεται να συμβούν. Υπάρχουν ορισμένες συμπεριφορές που αξίζει να παρατηρήσεις:

1. Σκέφτεσαι διαρκώς μελλοντικά σενάρια. Αναλύεις ξανά και ξανά τι μπορεί να πάει στραβά, ακόμη κι όταν δεν έχεις κάποια νέα πληροφορία.
2. Ερμηνεύεις υπερβολικά μικρές ενδείξεις. Ένα σύντομο μήνυμα ή μια καθυστερημένη απάντηση αρκεί για να σε κάνει να ανησυχήσεις.
3. Δυσκολεύεσαι να αποσυνδεθείς από τη δουλειά. Ακόμη και στον ελεύθερο χρόνο σου, σκέφτεσαι πιθανές εξελίξεις.
4. Προετοιμάζεσαι συνεχώς για κάτι αόριστο. Αισθάνεσαι ότι πρέπει να είσαι έτοιμος, χωρίς να γνωρίζεις ακριβώς για ποιο γεγονός.
5. Αναβάλλεις προσωπικά σχέδια. Διστάζεις να οργανώσεις την καθημερινότητά σου επειδή φοβάσαι ότι μπορεί να προκύψει κάποια επαγγελματική υποχρέωση.

Αυτές οι ενδείξεις δεν αποτελούν από μόνες τους διάγνωση. Μπορούν, όμως, να σε βοηθήσουν να αντιληφθείς ότι η αβεβαιότητα έχει αρχίσει να επηρεάζει περισσότερο από όσο θα ήθελες την καθημερινότητά σου.

Δεν μπορείς να ελέγξεις το μέλλον, μπορείς όμως να περιορίσεις την αβεβαιότητα

Το στρες της αναμονής μάς θυμίζει ότι δεν είναι μόνο τα δύσκολα γεγονότα που προκαλούν πίεση. Μερικές φορές εξίσου εξαντλητική είναι η περίοδος που προηγείται, όταν γνωρίζουμε ότι κάτι σημαντικό πλησιάζει αλλά δεν έχουμε τη δυνατότητα να προβλέψουμε την εξέλιξή του.

Το ζητούμενο δεν είναι να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε το μέλλον. Η προετοιμασία είναι απαραίτητη και συχνά μας προστατεύει από δυσάρεστες εκπλήξεις. Χρειάζεται, όμως, να διακρίνουμε την ουσιαστική προετοιμασία από την αδιάκοπη ανακύκλωση πιθανών προβλημάτων.

Στο εργασιακό περιβάλλον, η σαφής ενημέρωση και η έγκαιρη επικοινωνία μπορούν να κάνουν σημαντική διαφορά. Σε προσωπικό επίπεδο, βοηθά να εστιάζουμε σε όσα μπορούμε πραγματικά να επηρεάσουμε, αντί να προσπαθούμε να προβλέψουμε κάθε πιθανό σενάριο.

Γιατί, τελικά, ένα γεγονός που δεν έχει ακόμη συμβεί δεν θα έπρεπε να καταλαμβάνει ολόκληρο το παρόν μας.