Ο θάνατος του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Ali Khamenei, ενδέχεται να αποτελέσει τη σοβαρότερη πρόκληση για το ισλαμικό καθεστώς της χώρας εδώ και σχεδόν πέντε δεκαετίες. Ωστόσο, η απώλειά του δεν προεξοφλεί απαραίτητα μια άμεση κατάρρευση της θεοκρατίας που κυβερνά την Ισλαμική Δημοκρατία.
Παρότι το Ιράν διαθέτει εκλεγμένο πρόεδρο, τον Masoud Pezeshkian, η πραγματική εξουσία βρίσκεται διαχρονικά στα χέρια του Ανώτατου Ηγέτη. Αντίστοιχη μεταβίβαση ισχύος έχει σημειωθεί μόνο μία φορά στο παρελθόν, μετά τον θάνατο του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Ruhollah Khomeini, το 1989.
Ο θάνατος του Χαμενεΐ, που επιβεβαιώθηκε από τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης, αφήνει ανοιχτό το ζήτημα της διαδοχής χωρίς προφανή διάδοχο. Για χρόνια, ο πρώην πρόεδρος Ebrahim Raisi θεωρούνταν φαβορί για τη διαδοχή, όμως σκοτώθηκε σε συντριβή ελικοπτέρου το 2024.
Έκτοτε, το όνομα του γιου του εκλιπόντος ηγέτη, Mojtaba Khamenei, συγκαταλέγεται μεταξύ των πιθανών διαδόχων. Πρόκειται για πρόσωπο με περιορισμένη δημόσια παρουσία αλλά σημαντική επιρροή στο παρασκήνιο, με φερόμενο ρόλο στη διαχείριση της περιουσίας του πατέρα του. Παράλληλα, πληροφορίες αναφέρουν ότι ο Χαμενεΐ είχε επιλέξει τρεις υποψηφίους κατά τη διάρκεια της 12ήμερης σύγκρουσης του περασμένου Ιουνίου, χωρίς ωστόσο να έχουν δημοσιοποιηθεί τα ονόματά τους.
ΔΙΑΒΑΣΕ ΑΚΟΜΑ: Atlantic Council: Γιατί οι ΗΠΑ πρέπει να αποφύγουν τον πειρασμό αλλαγής καθεστώτος στο Ιράν
Η διαδοχή και τα σενάρια αποσταθεροποίησης
Η αβεβαιότητα γύρω από τη διαδοχή θα μπορούσε να δημιουργήσει παράθυρο ευκαιρίας για τους αντιπάλους του καθεστώτος. Σε βιντεοσκοπημένο μήνυμά του μετά τα αμερικανικά πλήγματα στο Ιράν, ο Donald Trump κάλεσε τους Ιρανούς πολίτες να εκμεταλλευτούν τη συγκυρία για να ανατρέψουν την ηγεσία, υποστηρίζοντας ότι ίσως πρόκειται για μοναδική ευκαιρία για τις επόμενες γενιές.
Παρά τις πιέσεις, το θεοκρατικό σύστημα που διαμόρφωσε ο Χαμενεΐ έχει αποδειχθεί ανθεκτικό. Από τη μαζική εξέγερση του 2009 με αφορμή καταγγελίες εκλογικής νοθείας έως τις πρόσφατες πανεθνικές διαδηλώσεις, το καθεστώς κατάφερε να διατηρήσει τον έλεγχο, συχνά με σκληρή καταστολή.
Όπως επισημαίνει ο αναλυτής Behnam Ben Taleblu από το Foundation for Defense of Democracies, μια «μετα-Χαμενεΐ» εποχή δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με το τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το ιρανικό σύστημα έχει επιβιώσει τόσο από εσωτερικές αναταραχές όσο και από διεθνείς πιέσεις, διατηρώντας ταυτόχρονα ενεργά τα πυρηνικά και βαλλιστικά του προγράμματα, παρά τις διεθνείς κυρώσεις.
Ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης
Καθοριστικός παράγοντας στις εξελίξεις θα μπορούσε να είναι το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Σε περίπτωση που δεν υπάρξει ομαλή πολιτική μετάβαση, οι Φρουροί ενδέχεται να αναλάβουν πιο άμεσο ρόλο στην ηγεσία της χώρας.
Σε ανάρτησή του στο Truth Social, ο Τραμπ εξέφρασε την ελπίδα για μια εξέλιξη αντίστοιχη με τη Βενεζουέλα, υπονοώντας την ανάδειξη προσώπου από τους κόλπους των Φρουρών, ανάλογου με τη μεταβατική πρόεδρο Delcy Rodríguez. Μια τέτοια εξέλιξη, ωστόσο, θα μπορούσε να σημαίνει συνέχιση της καταστολής υπό στρατιωτική μορφή διακυβέρνησης και διατήρηση μιας έντονα αντιαμερικανικής πολιτικής.
ΔΙΑΒΑΣΕ ΑΚΟΜΑ: Πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν: 7 Αναλυτές προειδοποιούν για τους ανεξέλεγκτους γεωπολιτικούς κινδύνους
Η αντιπολίτευση και ο Ρεζά Παχλαβί
Την ίδια στιγμή, δυνάμεις της εξόριστης αντιπολίτευσης εμφανίζονται έτοιμες να παρέμβουν σε περίπτωση κατάρρευσης του καθεστώτος. Ο Reza Pahlavi, γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν, έσπευσε να δηλώσει ότι το καθεστώς «καταρρέει», χαρακτηρίζοντας τις αμερικανικές ενέργειες «ανθρωπιστική παρέμβαση». Αν και επιδιώκει να αναδειχθεί σε κεντρική μορφή της αντιπολίτευσης, το εύρος της απήχησής του στο εσωτερικό του Ιράν παραμένει ασαφές.
Αβέβαιο μέλλον για την ηγεσία του Ιράν
Κατά τη διάρκεια ακρόασης στη Γερουσία τον Ιανουάριο, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Marco Rubio παραδέχθηκε ότι, σε περίπτωση θανάτου του Χαμενεΐ, «κανείς δεν γνωρίζει ποιος θα αναλάβει» την εξουσία στο Ιράν, χαρακτηρίζοντας το ζήτημα «ανοιχτό ερώτημα».
Συμπερασματικά, ο θάνατος του Χαμενεεΐ ανοίγει ένα κρίσιμο κεφάλαιο για την ηγεσία του Ιράν. Παρά τις εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις, η ανθεκτικότητα του συστήματος εξουσίας καθιστά αβέβαιη κάθε πρόβλεψη για το μέλλον της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
