Η Συμφωνία της Γιάλτας (4–11 Φεβρουαρίου 1945) έχει καταγραφεί ως η στιγμή όπου οι «Τρεις Μεγάλοι» — Ρούζβελτ, Τσόρτσιλ και Στάλιν — καθόρισαν τη μεταπολεμική Ευρώπη. Ωστόσο, πίσω από τις επίσημες ανακοινώσεις, υπήρξαν μυστικές ρυθμίσεις και κρίσιμες αποφάσεις που επηρέασαν βαθιά τόσο τον Ψυχρό Πόλεμο όσο και τις εξελίξεις στον Ειρηνικό.
Ακολουθούν λιγότερο γνωστές πτυχές της Συμφωνίας της Γιάλτας.
Μυστικές συμφωνίες για την Ιαπωνία
Ένα από τα σημαντικότερα παρασκηνιακά σημεία της Συμφωνίας της Γιάλτας αφορούσε την Ιαπωνία.
Η ανάγκη των ΗΠΑ για σοβιετική βοήθεια
Ο Ρούζβελτ επιδίωκε την είσοδο της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας, φοβούμενος μια αιματηρή εισβολή στο ιαπωνικό έδαφος. Σε μυστική συμφωνία, ο Στάλιν δεσμεύτηκε να επιτεθεί 2–3 μήνες μετά την παράδοση της Γερμανίας.
Τα ανταλλάγματα προς τη Μόσχα
Σε αντάλλαγμα, η Σοβιετική Ένωση εξασφάλισε:
- Τις Κουρίλες νήσους
- Τη νότια Σαχαλίνη
- Ειδικά δικαιώματα στο λιμάνι του Νταλιάν
- Επιρροή στους σιδηροδρόμους της Μαντζουρίας
Η Κίνα στο περιθώριο
Η κινεζική κυβέρνηση δεν ενημερώθηκε άμεσα για τη μυστική συμφωνία. Όταν πληροφορήθηκε τους όρους, βρέθηκε σε δυσμενή διαπραγματευτική θέση απέναντι στη Μόσχα.
Ο αναγκαστικός επαναπατρισμός
Η Συμφωνία της Γιάλτας περιλάμβανε πρόβλεψη για την επιστροφή όλων των σοβιετικών αιχμαλώτων πολέμου και πολιτών που βρίσκονταν σε εδάφη που απελευθερώθηκαν από τους Συμμάχους.
Για πολλούς από αυτούς, η επιστροφή στην ΕΣΣΔ σήμαινε φυλάκιση ή αποστολή σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας (Γκουλάγκ), καθώς το σοβιετικό καθεστώς τους αντιμετώπιζε με καχυποψία.
Το στρατηγικό πλεονέκτημα του Στάλιν
Η Συμφωνία της Γιάλτας διεξήχθη σε συνθήκες που ευνοούσαν τη σοβιετική πλευρά.
Το γεωπολιτικό πλεονέκτημα
Τον Φεβρουάριο του 1945, ο Κόκκινος Στρατός βρισκόταν μόλις 60 χιλιόμετρα από το Βερολίνο και είχε ήδη καταλάβει μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης. Οι «παραχωρήσεις» προς τον Στάλιν αντικατόπτριζαν σε μεγάλο βαθμό την πραγματικότητα στο πεδίο.
Πληροφορίες εκ των έσω
Η σοβιετική ηγεσία διέθετε εκτεταμένο δίκτυο πληροφοριών, το οποίο της παρείχε εικόνα για τις θέσεις των δυτικών αντιπροσωπειών.
Ασαφείς διατυπώσεις και μελλοντικές συγκρούσεις
Ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της Συμφωνίας της Γιάλτας ήταν η Πολωνία.
Οι Δυτικοί αποδέχθηκαν την αναδιοργάνωση της φιλοσοβιετικής κυβέρνησης με «ευρύτερη δημοκρατική βάση». Ωστόσο, η διατύπωση για «ελεύθερες εκλογές» στην Ανατολική Ευρώπη ήταν γενική και χωρίς σαφείς εγγυήσεις.
Αμερικανοί αξιωματούχοι είχαν προειδοποιήσει ότι το κείμενο ήταν τόσο αόριστο, ώστε θα μπορούσε να ερμηνευτεί κατά το δοκούν χωρίς τυπική παραβίαση.
Λιγότερο γνωστές αλλά καθοριστικές αποφάσεις
Η τέταρτη ζώνη στη Γερμανία
Αρχικά προβλέπονταν τρεις ζώνες κατοχής. Τελικά, η Γαλλία έλαβε δική της ζώνη, που προήλθε από αμερικανικά και βρετανικά εδάφη.
Οι επανορθώσεις και η εργασία
Συζητήθηκε η δυνατότητα οι γερμανικές επανορθώσεις να περιλαμβάνουν και εργασία Γερμανών πολιτών — στοιχείο που αργότερα υποβαθμίστηκε στη δημόσια ρητορική.
Η υγεία του Ρούζβελτ
Ο Αμερικανός πρόεδρος ήταν σοβαρά άρρωστος κατά τη διάρκεια της διάσκεψης. Πέθανε δύο μήνες αργότερα. Ορισμένοι ιστορικοί θεωρούν ότι η κατάσταση της υγείας του επηρέασε τη διαπραγματευτική ισορροπία.
Οι σοβιετικές ψήφοι στον ΟΗΕ
Για να εξασφαλιστεί η συμμετοχή της ΕΣΣΔ στον ΟΗΕ, συμφωνήθηκε ότι η Ουκρανία και η Λευκορωσία θα αποκτούσαν ξεχωριστές έδρες, προσφέροντας στη Σοβιετική Ένωση τρεις ψήφους αντί για μία.
Η κληρονομιά της Συμφωνίας της Γιάλτας
Η Συμφωνία της Γιάλτας δεν διαμόρφωσε μόνο τα σύνορα της μεταπολεμικής Ευρώπης. Δημιούργησε επίσης τις προϋποθέσεις για τον Ψυχρό Πόλεμο, επηρέασε την ισορροπία δυνάμεων στην Ασία και καθόρισε τη δομή του ΟΗΕ.
Παρότι παρουσιάστηκε ως συμμαχικός συμβιβασμός, η Γιάλτα αποτέλεσε το σημείο καμπής που χώρισε τον κόσμο σε δύο ανταγωνιστικά στρατόπεδα για σχεδόν μισό αιώνα.
