Σπύρος Πετρουλάκης: Συνέντευξη για το νέο βιβλίο «Καθαρμός»

Η γραφή του Σπύρου Πετρουλάκη κουβαλά μνήμη, χώμα, σιωπές και αλήθειες που περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να ειπωθούν. Μέσα από τα βιβλία του, ο τόπος δεν λειτουργεί απλώς ως φόντο, αλλά ως ζωντανή δύναμη, ενώ οι ήρωές του προχωρούν πάντα μαζί με όσα τους σημάδεψαν, με όσα έκρυψαν και με όσα δεν έπαψαν ποτέ να τους ακολουθούν.

Με αφορμή το νέο του μυθιστόρημα «Καθαρμός», συνομιλήσαμε με τον αγαπημένο συγγραφέα για τη βαθιά εσωτερική ανάγκη που τον οδήγησε στη συγγραφή, για την Κρήτη που παραμένει πυρήνας της μνήμης και της έμπνευσής του, για τους χαρακτήρες που γεννιούνται πρώτα ως άνθρωποι και μετά ως ήρωες, αλλά και για τη δύναμη του παρελθόντος που επιστρέφει, ζητώντας αλήθεια, φως και λύτρωση.

Σε μια συζήτηση ουσίας, ο Σπύρος Πετρουλάκης μιλά με καθαρότητα και συναίσθημα για τον κόσμο των βιβλίων του, για τις ιστορίες που δεν γράφονται βιαστικά, αλλά ωριμάζουν μέσα από βιώματα, εικόνες και μνήμες, και για τον «Καθαρμό», ένα μυθιστόρημα που φέρνει στην επιφάνεια όσα για χρόνια έμεναν θαμμένα.

1) Αν γυρίζατε πίσω στην αρχή της συγγραφικής σας διαδρομής, ποια ήταν η πρώτη ιστορία που αισθανθήκατε ότι έπρεπε οπωσδήποτε να ειπωθεί;

Στην αρχή δεν υπήρχε σχέδιο να γίνω συγγραφέας. Ποτέ δεν υπήρχε. Υπήρχε όμως μια ανάγκη. Να βγάλω από μέσα μου βιώματα, εικόνες και ιστορίες που κουβαλούσα για χρόνια. Ήξερα πως αργά ή γρήγορα θα έβγαιναν στο χαρτί. Αλλιώς κάποια στιγμή θα με έπνιγαν. Όταν ήρθε εκείνη η στιγμή όμως όλα πήραν τον δρόμο τους.

Η πρώτη ιστορία που ένιωσα ότι έπρεπε να ειπωθεί, για πολλούς λόγους, ήταν εκείνη της Νεφέλης. Ήθελα να ακουστεί, να διαβαστεί και να βρει τον δρόμο της προς τους αναγνώστες. Και τελικά αυτή η ιστορία ήταν και εκείνη που με σύστησε στο κοινό και άνοιξε την πόρτα για όλα όσα ακολούθησαν.

2) Πότε καταλάβατε ότι η αφήγηση ιστοριών δεν ήταν απλώς μια δημιουργική ανάγκη, αλλά ο δρόμος που θέλατε πραγματικά να ακολουθήσετε;

Όταν ξεκινάς δεν σκέφτεσαι πολύ πού θα σε οδηγήσει αυτό. Γράφεις γιατί το χρειάζεσαι. Κάποια στιγμή όμως κατάλαβα ότι δεν ήταν απλώς μια δημιουργική εκτόνωση. Ήταν ένας δρόμος που άνοιγε μπροστά μου. Όταν άρχισαν να έρχονται τα πρώτα μηνύματα από αναγνώστες που έλεγαν ότι βρήκαν μέσα στις ιστορίες μου κάτι δικό τους, τότε το συνειδητοποίησα. Εκεί κατάλαβα ότι αυτό που ξεκίνησε σαν ανάγκη είχε γίνει πλέον τρόπος ζωής. Και από εκείνη τη μέρα δεν σταμάτησα να αφηγούμαι ιστορίες.

3) Οι τόποι στα βιβλία σας συχνά μοιάζουν να έχουν δική τους προσωπικότητα. Πώς γεννιέται μέσα σας ένας τόπος πριν ακόμη αρχίσουν να κινούνται οι χαρακτήρες;

Για μένα ο τόπος έρχεται πάντα πρώτος. Πριν εμφανιστούν οι χαρακτήρες χρειάζεται να δω τον χώρο όπου θα ζήσουν. Να νιώσω το φως, τον αέρα, τους δρόμους, τους ήχους. Συνήθως είναι περιοχές που έζησα, που επισκέφθηκα, όπου γνώρισα ανθρώπους, έκανα φίλους και συντέκνους. Τόποι που έχουν ήδη γράψει μέσα μου τη δική τους ιστορία. Άλλωστε οι πόλεις και η επαρχία της πατρίδας μας είναι γεμάτες υπέροχες γωνιές, γεμάτες θρύλους και ιστορίες. Όταν λοιπόν ο τόπος ζωντανέψει μέσα μου, τότε αρχίζουν να εμφανίζονται και οι άνθρωποι που θα τον κατοικήσουν. Και από εκεί ξεκινά η ιστορία.

4) Η Κρήτη εμφανίζεται συχνά στο έργο σας σαν μια βαθιά ζωντανή παρουσία. Είναι για εσάς περισσότερο μνήμη, ταυτότητα ή μια ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης;

Η Κρήτη για μένα είναι όλα αυτά μαζί. Είναι μνήμη γιατί εκεί βρίσκονται οι ρίζες μου και οι ιστορίες που άκουγα μεγαλώνοντας εκεί. Είναι ταυτότητα, γιατί ο τόπος πάντα σε διαμορφώνει, ακόμη κι όταν ζεις μακριά του. Και φυσικά είναι πηγή έμπνευσης. Η μουσική, η παράδοση, η λαλιά των ανθρώπων, τα βότανα, τα φαράγγια, οι αυλές… Όλα κουβαλούν ιστορίες.
Η Κρήτη έχει έναν τρόπο να σε τραβά μέσα της και να σου ψιθυρίζει ιστορίες. Κι όταν τις ακούσεις, δύσκολα τις κρατάς μόνο για τον εαυτό σου. Θέλεις να τις μοιραστείς.

5) Στα βιβλία σας οι χαρακτήρες συχνά κουβαλούν μυστικά και τραύματα από το παρελθόν. Τι είναι αυτό που σας ελκύει περισσότερο σε αυτές τις ιστορίες όπου η αλήθεια αργεί να αποκαλυφθεί;

Ίσως γιατί έτσι λειτουργεί και η ίδια η ζωή. Οι άνθρωποι κουβαλούν μυστικά, σιωπές και πράγματα που δεν ειπώθηκαν ποτέ. Κάποια από αυτά τα κρατούν για χρόνια μέσα τους. Αυτό που με ενδιαφέρει σε αυτές τις ιστορίες είναι η στιγμή που η αλήθεια αρχίζει σιγά σιγά να βγαίνει στο φως. Εκεί φαίνεται πραγματικά ποιοι είναι οι άνθρωποι. Πώς αντέχουν, πώς συγχωρούν ή πώς λυτρώνονται. Γιατί πολλές φορές η αλήθεια αργεί, αλλά όταν φτάσει αλλάζει τα πάντα. Όπως γίνεται και στον Καθαρμό.

6) Όταν δημιουργείτε έναν ήρωα, τι έρχεται πρώτο: η προσωπικότητά του ή η ιστορία που πρόκειται να ζήσει;

Τις περισσότερες φορές έρχεται πρώτα ο άνθρωπος. Τους ήρωές που βάζω στα βιβλία μου, συνήθως τους γνωρίζω πριν τους περάσω στο χαρτί. Ξέρω ποιοι είναι, τι παπούτσια φοράνε, τι φαγητά τους αρέσουν, πώς σκέφτονται και πώς αντιδρούν. Όταν αφουγκραστώ αυτά που έχουν να μου πουν, τότε αρχίζει να ξεδιπλώνεται και η ιστορία τους. Από εκεί και πέρα προσπαθώ να κρατώ τον χαρακτήρα τους ακέραιο και να τον χτίζω χωρίς να τον αλλοιώνω. Γιατί ένας ήρωας πρέπει να μένει αληθινός μέχρι την τελευταία σελίδα. Αλλιώς
μαζί μ’ εκείνους προδίδω και τον αναγνώστη.

7) Στο νέο σας μυθιστόρημα “Καθαρμός” ένα μυστικό που παρέμεινε θαμμένο για δεκαετίες αρχίζει να βγαίνει στην επιφάνεια. Ποια ήταν η αρχική σπίθα που σας οδήγησε στη δημιουργία αυτής της ιστορίας;

Η αρχική σπίθα ήταν μια πολύ δυνατή εικόνα. Η εικόνα μιας λίμνης που αρχίζει να χάνει τα νερά της και σιγά σιγά αποκαλύπτει όσα είχαν θαφτεί για δεκαετίες κάτω από τον βυθό της. Από εκεί ξεκίνησε η σκέψη. Τι θα γινόταν αν μαζί με το νερό άρχιζε να επιστρέφει και ένα παλιό μυστικό που όλοι ήθελαν να κρύψουν.

Στην πορεία προστέθηκαν κι άλλα στοιχεία που με είχαν απασχολήσει. Η ιστορία ενός παιδιού που βρέθηκε παγωμένο στα βουνά της Αυστρίας μετά από 40 χρόνια, και το αλλόκοτο φαινόμενο της σαπωνοποίησης, αλλά και πραγματικά γεγονότα που έχουν συμβεί σε διάφορους τόπους της χώρας μας. Όλα αυτά ενώθηκαν σιγά σιγά και έγιναν η ιστορία του Καθαρμού. Μια ιστορία για το παρελθόν που μπορεί να μείνει κρυμμένο για χρόνια, αλλά όχι για πάντα.

8) Ο τίτλος του βιβλίου κουβαλά μια ιδιαίτερα ισχυρή έννοια. Τι σημαίνει για εσάς «καθαρμός» μέσα στην ιστορία και τι σημαίνει για τους ίδιους τους χαρακτήρες;

Ο καθαρμός είναι μια έννοια που έρχεται από την αρχαία τραγωδία. Είναι η ώρα που η αλήθεια εμφανίζεται και αλλάζει τα πάντα. Για μένα μέσα στην ιστορία είναι η στιγμή που οι άνθρωποι δεν μπορούν πια να κρυφτούν πίσω από όσα έκαναν, όσο καλά κι αν τα έχουν κρύψει.
Για τους χαρακτήρες του βιβλίου ο καθαρμός είναι η στιγμή της αλήθειας. Η ώρα που πρέπει να σταθούν απέναντι στο παρελθόν τους. Ωστόσο μερικές φορές αυτή η ώρα πονά. Αλλά μόνο έτσι μπορεί ένας άνθρωπος να αλλάξει το πεπρωμένο του, να προχωρήσει.
Και κάπου εκεί βρίσκεται ο καθαρμός. Στη στιγμή που η αλήθεια λέγεται και η ζωή συνεχίζεται καθαρή από κάθε μίασμα.

9) Στο βιβλίο φαίνεται πως το παρελθόν συνεχίζει να επηρεάζει βαθιά το παρόν των ηρώων. Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι μπορούν πραγματικά να ξεφύγουν από τις σκιές της ιστορίας τους;

Νομίζω πως κανείς δεν ξεφεύγει πραγματικά από την ιστορία του. Όλοι κουβαλάμε πράγματα από το παρελθόν μας. Αναμνήσεις, επιλογές, λάθη, ανθρώπους που σημάδεψαν τη ζωή μας. Αυτά δεν σβήνουν. Εκείνο όμως που μπορούμε να κάνουμε είναι να τα κοιτάξουμε κατάματα και να μάθουμε να ζούμε μαζί τους. Γιατί το παρελθόν δεν αλλάζει, αλλά μπορούμε όμως να αλλάξουμε τον τρόπο που το κουβαλάμε μέσα μας. Και βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε κάτι απλό. Όλοι κάνουμε λάθη. Κανένας δεν είναι τέλειος. Το σημαντικό είναι τι κάνουμε όταν το καταλάβουμε. Αν θα μείνουμε εκεί ή αν θα αποφασίσουμε να προχωρήσουμε μπροστά. Γιατί πάντα υπάρχουν δεύτερες ευκαιρίες.

10) Υπήρξε κάποια στιγμή κατά τη συγγραφή του Καθαρμού που η ίδια η ιστορία σας οδήγησε σε μια κατεύθυνση διαφορετική από αυτή που είχατε αρχικά σχεδιάσει;

Όχι. Από την αρχή είχα πολύ καθαρά στο μυαλό μου πού θέλω να οδηγηθεί η ιστορία. Ήξερα τη διαδρομή αλλά και τον προορισμό της. Πριν αρχίσω να γράφω έχω ήδη περάσει πολύ χρόνο αναλύοντας τους ήρωες. Έχω μελετήσει τον χαρακτήρα του καθενός, τον τρόπο που σκέφτεται, πώς αντιδρά, μέχρι πού μπορεί να φτάσει και πού σταματά.

Όταν γνωρίζεις τόσο καλά τους ανθρώπους της ιστορίας σου, είναι δύσκολο να σε παρασύρει κάτι έξω από την πορεία τους. Οι πράξεις και οι επιλογές τους προκύπτουν φυσικά από αυτό που είναι. Έτσι η ιστορία προχωρά με σταθερό βηματισμό μέχρι το τέλος.
Και ο Καθαρμός από την πρώτη στιγμή ήξερα πού θέλει να φτάσει. Το ζητούμενο δεν ήταν το τέλος. Ήταν το ταξίδι μέχρι εκεί.

11) Αν ένας αναγνώστης κλείσει τον Καθαρμό και μείνει με ένα μόνο συναίσθημα ή μια σκέψη, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;

Θα ήθελα να μείνει με τη σκέψη ότι καμία ιστορία δεν τελειώνει πραγματικά όσο υπάρχουν άνθρωποι που τη θυμούνται. Ότι πίσω από κάθε γεγονός υπάρχουν ζωές, επιλογές και στιγμές που μας σημάδεψαν.
Και ίσως να μείνει και με κάτι ακόμη. Με την αίσθηση ότι η αλήθεια, όσο κι αν αργήσει, πάντα βρίσκει τον δρόμο της. Και όταν έρθει στο φως, όσο δύσκολη κι αν είναι, μας δίνει τη δυνατότητα να προχωρήσουμε. Γιατί στο τέλος αυτό που όλοι αναζητούν είναι μια μορφή λύτρωσης. Πως το λέει το τραγούδι; «Η σωτηρία της ψυχής, είναι πολύ μεγάλο πράγμα…»

12) Μετά από τόσα βιβλία και τόσες ιστορίες, τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας συγκινεί περισσότερο κάθε φορά που ξεκινάτε να γράφετε μια νέα ιστορία;

Αυτό που με συγκινεί κάθε φορά είναι το ξεκίνημα. Η στιγμή που μια ιδέα αρχίζει να παίρνει μορφή και νιώθεις ότι μια νέα ιστορία ζητά να μπει στο χαρτί. Εκεί παίζουν μεγάλο ρόλο και οι συζητήσεις που κάνω με τη σύντροφό μου. Πολλές φορές μια κουβέντα, μια σκέψη που μοιραζόμαστε, ανοίγει τον δρόμο για μια ολόκληρη ιστορία. Έτσι ξεκινά να χτίζεται σιγά σιγά ένας νέος κόσμος. Εμφανίζονται άνθρωποι, τόποι, μνήμες και όλα αρχίζουν να βρίσκουν τη θέση τους.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που δεν αλλάζει ποτέ. Η στιγμή που το βιβλίο φεύγει από τα δικά σου χέρια σου και περνά στα χέρια των αναγνωστών. Εκεί καταλαβαίνεις ότι η ιστορία δεν σου ανήκει πια. Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει το πραγματικό της ταξίδι. Όχι στο γραφείο του συγγραφέα, αλλά στα μάτια και στην καρδιά εκείνου που θα το ανοίξει.

Μέσα από τις απαντήσεις του, ο Σπύρος Πετρουλάκης επιβεβαιώνει πως για εκείνον η λογοτεχνία δεν είναι απλώς μια πράξη αφήγησης, αλλά ένας τρόπος να επιστρέφει κανείς σε όσα τον διαμόρφωσαν. Στους τόπους που άφησαν ίχνος μέσα του, στους ανθρώπους που κουβαλούν τις σιωπές και τις πληγές τους, στις αλήθειες που μπορεί να αργούν, αλλά δεν παύουν ποτέ να ζητούν το φως τους.
Με αφορμή τον «Καθαρμό», μας μίλησε για τη μνήμη, το παρελθόν, τη δύναμη της αποκάλυψης και εκείνη τη βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για λύτρωση.
Και ίσως αυτή να είναι τελικά η ουσία των ιστοριών του. Ότι τίποτα δεν χάνεται πραγματικά όσο υπάρχει κάποιος να θυμάται, να αισθάνεται και να αφηγείται.
Γιατί στο τέλος, κάθε ιστορία που βρίσκει τον δρόμο της προς τον αναγνώστη, συνεχίζει να ζει λίγο πιο πέρα από τη τελευταία σελίδα.

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ

Ο Σπύρος Πετρουλάκης γεννήθηκε στην Αθήνα, μεγάλωσε στο Ρέθυμνο και στα Χανιά, απ’ όπου και κατάγεται, και σήμερα ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Είναι συγγραφέας, συνθέτης και στιχουργός, με πολυδιάστατη δημιουργική παρουσία. Έχει γράψει μουσική και τραγούδια για θεατρικές παραστάσεις και ντοκιμαντέρ, έχει διατελέσει ραδιοφωνικός παραγωγός, ενώ ασχολείται και με τη φωτογραφία. Το συγγραφικό του έργο περιλαμβάνει μυθιστορήματα που έχουν αγαπηθεί ιδιαίτερα από το αναγνωστικό κοινό, όπως Το παράθυρο της Νεφέλης, Η εξομολόγηση, Η Παναγιά της φωτιάς, Το τελευταίο δαχτυλίδι,

Αμαλία, Σασμός, Η νύχτα της αλήθειας, Το ναυάγιο, Κατά Ιωάννη, Η σονάτα των αθέατων πουλιών και Καθαρμός, καθώς και βιβλία για παιδιά. Στο έργο του, η μνήμη, ο τόπος, οι οικογενειακοί δεσμοί, τα μυστικά και οι ανθρώπινες σχέσεις αποτελούν σταθερούς άξονες μιας γραφής που έχει αποκτήσει τη δική της ξεχωριστή ταυτότητα.

Ο Σταύρος ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΣ είναι book content creator, κριτικός βιβλίων και λάτρης των ταξιδιών. Μοιράζεται προτάσεις ανάγνωσης, βιβλιοκριτικές και λογοτεχνικά αφιερώματα, συνδέοντας κάθε ιστορία με μια διαδρομή και κάθε σελίδα με μια εμπειρία.