Η απόφαση ενός βραβευμένου με Νόμπελ να αποχωριστεί το μετάλλιό του αποτελεί εξαιρετικά σπάνιο γεγονός, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για εν ζωή νομπελίστα και μάλιστα λίγο μετά την απονομή. Ωστόσο, αν και ασυνήθιστη, μια τέτοια πράξη δεν είναι χωρίς ιστορικό προηγούμενο.
Η χειρονομία της Μαρία Κορίνα Ματσάδο και ο Ντόναλντ Τραμπ
Σε μια κίνηση που προκάλεσε διεθνές ενδιαφέρον, η ηγέτιδα της αντιπολίτευσης της Βενεζουέλας, Μαρία Κορίνα Ματσάδο, παρέδωσε το μετάλλιο του Νόμπελ Ειρήνης στον πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, κατά τη διάρκεια συνάντησής τους στον Λευκό Οίκο. Όπως δήλωσε η ίδια, η πράξη αυτή έγινε ως ένδειξη αναγνώρισης της «αποφασιστικής του στάσης υπέρ της ελευθερίας του λαού της Βενεζουέλας».
Η Ματσάδο τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης 2025 για τον ηγετικό της ρόλο στον αγώνα της αντιπολίτευσης απέναντι στο καθεστώς του Νικολάς Μαδούρο, ιδιαίτερα κατά την ταραχώδη εκλογική περίοδο του 2023.
Μετά τη συνάντηση, η ίδια επιβεβαίωσε ότι παρέδωσε το μετάλλιο, ενώ ο Τραμπ, μέσω ανάρτησης στα κοινωνικά δίκτυα, έκανε λόγο για μια «συμβολική και βαθιά τιμητική χειρονομία».
Τι προβλέπουν οι κανόνες του Ιδρύματος Νόμπελ
Σύμφωνα με το καταστατικό του Ιδρύματος Νόμπελ και τη διαθήκη του Άλφρεντ Νόμπελ, ο τίτλος του βραβευμένου είναι αυστηρά προσωπικός και δεν μπορεί να μεταβιβαστεί. Παρότι το μετάλλιο ή το δίπλωμα μπορούν να χαριστούν, να πωληθούν ή να δημοπρατηθούν, η τιμή του Νόμπελ παραμένει αποκλειστικά στον αρχικό αποδέκτη.
Όταν τα μετάλλια Νόμπελ γίνονται εργαλείο αλληλεγγύης
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι αυτό του Ρώσου δημοσιογράφου Ντμίτρι Μουράτοφ, βραβευμένου με το Νόμπελ Ειρήνης 2021. Το 2022 δημοπράτησε το μετάλλιό του έναντι 103,5 εκατομμυρίων δολαρίων, με όλα τα έσοδα να διατίθενται στη UNICEF για τη στήριξη παιδιών-προσφύγων από την Ουκρανία.
Η πράξη του θεωρήθηκε ισχυρό μήνυμα αντίστασης απέναντι στον πόλεμο και την καταστολή της ελευθερίας του Τύπου στη Ρωσία.
Ιστορικές πράξεις κατά τη διάρκεια πολέμων
Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αρκετά μετάλλια Νόμπελ χρησιμοποιήθηκαν για ανθρωπιστικούς ή προστατευτικούς σκοπούς. Οι Δανοί φυσικοί Νιλς Μπορ και Άουγκουστ Κρογκ πούλησαν τα μετάλλιά τους για τη στήριξη των Φινλανδών κατά τον Χειμερινό Πόλεμο.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η περίπτωση όπου τα μετάλλια των Μαξ φον Λάουε και Τζέιμς Φρανκ διαλύθηκαν σε οξύ από τον χημικό Τζόρτζ ντε Χέβεσι, ώστε να μην κατασχεθούν από τους Ναζί. Μετά τον πόλεμο, το Ίδρυμα Νόμπελ τα ανακατασκεύασε.
Αμφιλεγόμενες επιλογές και σκοτεινές στιγμές
Όχι όλες οι ιστορίες γύρω από τα μετάλλια Νόμπελ έχουν θετικό πρόσημο. Ο Νορβηγός συγγραφέας Κνουτ Χάμσουν, νομπελίστας Λογοτεχνίας του 1920, φέρεται να χάρισε το μετάλλιό του στον Γιόζεφ Γκέμπελς, εκφράζοντας τη στήριξή του στο ναζιστικό καθεστώς. Η στάση αυτή στιγμάτισε ανεπανόρθωτα τη δημόσια εικόνα του.
Η περίπτωση του Τζέιμς Γουάτσον και οι δημοπρασίες
Ο Τζέιμς Γουάτσον, συν-ανακαλυπτής της δομής του DNA και νομπελίστας του 1962, πούλησε το μετάλλιό του το 2014 έναντι 4,8 εκατ. δολαρίων. Αν και αρχικά δήλωσε ότι τα έσοδα θα στηρίξουν την επιστήμη, η απόφασή του συνδέθηκε με οικονομικές δυσκολίες και τη διεθνή κατακραυγή για ρατσιστικές δηλώσεις του.
Το μετάλλιο αγοράστηκε από τον Άλισερ Ουσμάνοφ, ο οποίος στη συνέχεια το επέστρεψε στον Γουάτσον, υποστηρίζοντας ότι «ανήκει στον επιστήμονα».
Όταν δωρίζονται τα χρήματα και όχι τα μετάλλια
Αρκετοί νομπελίστες επέλεξαν να διαθέσουν το χρηματικό έπαθλο για κοινωφελείς σκοπούς:
- Άλμπερτ Αϊνστάιν: παραχώρησε τα χρήματα του Νόμπελ στην πρώην σύζυγό του και τα παιδιά τους.
- Πολ Γκρίνγκαρντ: ίδρυσε βραβείο για την ενίσχυση γυναικών επιστημόνων.
- Γκίντερ Μπλόμπελ: χρηματοδότησε έργα αποκατάστασης στη Δρέσδη.
- E. Ντόναλ Τόμας: ενίσχυσε την έρευνα στη μεταμόσχευση μυελού των οστών.
Πόσα χρήματα συνοδεύουν σήμερα το Βραβείο Νόμπελ
Το Βραβείο Νόμπελ συνοδεύεται σήμερα από χρηματικό έπαθλο ύψους 11 εκατομμυρίων σουηδικών κορωνών, ποσό που αντιστοιχεί περίπου σε 1 εκατομμύριο ευρώ, αν και το ύψος του έχει μεταβληθεί σημαντικά στο πέρασμα των χρόνων.
