Σχεδόν μισό αιώνα μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν φαίνεται να πλησιάζει σε μια ιστορική καμπή. Το θεοκρατικό καθεστώς που αντικατέστησε τη φιλοδυτική μοναρχία ενδέχεται πλέον να αντιμετωπίζει μια αντίστροφη επανάσταση.
Η ιστορία δείχνει ότι τα καθεστώτα δεν καταρρέουν από ένα μόνο λάθος, αλλά από τη σύμπτωση πολλαπλών κρίσεων. Σύμφωνα με τη θεωρία των επιτυχημένων επαναστάσεων, πέντε βασικές προϋποθέσεις καθορίζουν αν μια εξουσία μπορεί να ανατραπεί. Για πρώτη φορά από το 1979, το Ιράν πληροί σχεδόν όλες.
1️⃣ Οικονομική Κατάρρευση και Δημοσιονομική Ασφυξία
Η αφετηρία των πρόσφατων διαδηλώσεων ήταν η οικονομική κατάρρευση. Το ιρανικό νόμισμα έχει χάσει πάνω από το 99% της αξίας του από το 1979, ενώ ο πληθωρισμός ξεπερνά το 50% και στα τρόφιμα αγγίζει το 70%.
Η κρίση δεν αφορά πλέον μόνο τους φτωχούς. Μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα, έμποροι των παζαριών και επαγγελματίες βλέπουν τις αποταμιεύσεις τους να εξαφανίζονται. Το νόμισμα έχει μετατραπεί σε καθημερινό δείκτη εθνικής απόγνωσης.
2️⃣ Ρήγμα στις Ελίτ και Πολιτική Αποσύνθεση
Το καθεστώς, που ξεκίνησε ως ιδεολογική συμμαχία, έχει εξελιχθεί σε μια μονοπρόσωπη εξουσία γύρω από τον Αλί Χαμενεΐ. Πρώην πρόεδροι και ιστορικά στελέχη έχουν φιμωθεί, τεθεί σε κατ’ οίκον περιορισμό ή αποκλειστεί από την πολιτική ζωή.
Η συστηματική προώθηση της ιδεολογικής πίστης εις βάρος της ικανότητας αποξένωσε τεχνοκράτες και επαγγελματίες, αποδυναμώνοντας τον κρατικό μηχανισμό. Η διαφθορά και η ανικανότητα είναι πλέον εμφανείς ακόμη και σε βασικές υποδομές, όπως η ύδρευση.
3️⃣ Ευρεία και Πολυεπίπεδη Αντιπολίτευση
Η αυταρχική φύση της Ισλαμικής Δημοκρατίας έχει ενώσει ετερόκλητες κοινωνικές ομάδες: εργαζόμενους, γυναίκες, εθνικές μειονότητες, νέους, αλλά και τους παραδοσιακούς εμπόρους.
Αν και δεν υπάρχει πλήρης συντονισμός, τα αιτήματα συγκλίνουν γύρω από την αδικία, τη διαφθορά και την υποκρισία της εξουσίας. Η ηθική ρητορική του καθεστώτος καταρρέει όταν στελέχη του ζουν πολυτελώς στη Δύση, ενώ οι πολίτες φυλακίζονται.
4️⃣ Νέο Ενοποιητικό Αφήγημα: Από την Ιδεολογία στον Εθνικισμό
Το παλιό επαναστατικό σύνθημα κατά της Δύσης έχει αντικατασταθεί από έναν διορθωτικό ιρανικό εθνικισμό. Το «Ζήτω το Ιράν» πνίγει τα «Θάνατος στην Αμερική».
Οι πολίτες απορρίπτουν τις περιφερειακές περιπέτειες του καθεστώτος και ζητούν zendegi-e normal – μια φυσιολογική ζωή χωρίς κρατικό έλεγχο στην εμφάνιση, τις σχέσεις και την ιδιωτικότητα.
5️⃣ Διεθνής Απομόνωση και Γεωπολιτική Αδυναμία
Το Ιράν είναι σήμερα από τα πιο διπλωματικά απομονωμένα κράτη παγκοσμίως. Οι σύμμαχοί του έχουν αποδυναμωθεί ή ανατραπεί, ενώ οι περιφερειακές του οργανώσεις έχουν δεχθεί καίρια πλήγματα.
Με άδειο ταμείο, αποδυναμωμένη άμυνα και απώλεια αποτρεπτικής ισχύος, το καθεστώς εμφανίζεται για πρώτη φορά στρατηγικά εκτεθειμένο στα μάτια του ίδιου του λαού του.
⚠️ Συμπέρασμα: Ένα «Καθεστώς-Ζόμπι»
Όταν συνυπάρχουν οικονομική ασφυξία, αποξενωμένες ελίτ, μαζική λαϊκή οργή, κοινό αφήγημα αντίστασης και αρνητικό διεθνές περιβάλλον, τα καθεστώτα σπάνια επιβιώνουν.
Η Ισλαμική Δημοκρατία διατηρείται σήμερα κυρίως μέσω βίας. Αν οι δυνάμεις καταστολής πάψουν να πιστεύουν ότι έχουν κάτι να κερδίσουν, η κατάρρευση μπορεί να είναι ραγδαία. Η βαρβαρότητα ίσως καθυστερήσει το τέλος, αλλά δύσκολα θα επαναφέρει τη «ζωή» σε ένα πολιτικό σώμα που ήδη έχει απονομιμοποιηθεί.
