Ο Ian Rankin ανήκει στους συγγραφείς που δεν χρησιμοποίησαν το έγκλημα απλώς ως μηχανισμό πλοκής, αλλά ως τρόπο κατανόησης του κόσμου γύρω τους. Οι ιστορίες του γεννιούνται από πραγματικά γεγονότα, από ειδήσεις που γεννούν ερωτήματα και τον οδηγούν να αναζητήσει τι κρύβεται πίσω από τις πράξεις των ανθρώπων και τι αυτές αποκαλύπτουν για την κοινωνία. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μιλά για τη σχέση του με το Εδιμβούργο, για τον Inspector Rebus και τις ηθικές του αντιφάσεις, για τον ρόλο της μουσικής στη διαδικασία της γραφής, αλλά και για το γιατί η αστυνομική λογοτεχνία παραμένει ένας τρόπος να εξερευνούμε τα πιο δύσκολα και διαχρονικά ερωτήματα της ανθρώπινης φύσης.
Αν σου αρέσουν οι αναλύσεις του crime fiction, δες επίσης τη κριτική για «Οι φίλοι μου» του Φρέντρικ Μπάκμαν.
1) Τα βιβλία σας λειτουργούν συχνά ως κοινωνικά πορτρέτα μιας πόλης και των ανθρώπων της. Όταν ξεκινάτε ένα νέο μυθιστόρημα, τι έρχεται πρώτο στο μυαλό σας: η πλοκή ή ο κόσμος μέσα στον οποίο θα εκτυλιχθεί η ιστορία;
Το πρώτο πράγμα με το οποίο ξεκινώ είναι ένα ερώτημα. Συνήθως έχω παρατηρήσει μια ιστορία σε μια εφημερίδα ή στην τηλεόραση ή στο ραδιόφωνο, και αυτό με κάνει να αναρωτιέμαι γιατί θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο και τι μπορεί να σημαίνει για τους ανθρώπους που εμπλέκονται. Μας λέει αυτό το συγκεκριμένο έγκλημα ή αυτό το είδος εγκλήματος, για παράδειγμα, κάτι για την κοινωνία ή για την ανθρώπινη κατάσταση; Για να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα, αρχίζω να κατασκευάζω μια πλοκή.
Αν σε ενδιαφέρουν μυθιστορήματα που αξίζουν να διαβαστούν, ρίξε μια ματιά στην κριτική για «9» του Αντώνη Μυλωνάκη, που δίνει έμφαση στην ανάπτυξη χαρακτήρα.
1.1) Υπήρξαν περιπτώσεις όπου το ίδιο το σκηνικό διαμόρφωσε τελικά την πλοκή;
Υπήρξαν βιβλία όπου ένιωσα ότι ήταν επιτακτικό να καταγράψω πραγματικά γεγονότα. Για παράδειγμα, το The Naming of the Dead διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια της συνάντησης των G8 στο ξενοδοχείο Gleneagles στη Σκωτία. Εκείνη ήταν μια πολύ έντονη και αντιπαραθετική περίοδος και, φυσικά, εν μέσω όλων αυτών, σημειώθηκαν βομβιστικές επιθέσεις στο Λονδίνο. Ήταν μια ευκαιρία να φέρω την παγκόσμια πολιτική μέσα στη σειρά μου χωρίς να χρειαστεί να υπερβάλω ή να κάνω τα πράγματα μη ρεαλιστικά.
Για περισσότερες πληροφορίες πάνω στο πώς το σκηνικό επηρεάζει την αφήγηση, μπορείς να διαβάσεις την κριτική για «Το άτομο Άνταμς».
2) Το Εδιμβούργο αποτελεί ένα σταθερό σημείο αναφοράς στο έργο σας και συχνά μοιάζει με ζωντανός χαρακτήρας. Πιστεύετε ότι μια αστυνομική ιστορία μπορεί πραγματικά να υπάρξει ανεξάρτητα από το σκηνικό της;
Υπάρχουν σίγουρα αστυνομικές ιστορίες όπου το σκηνικό δεν φαίνεται να έχει τόση σημασία. Διαδραματίζονται σε μια ανώνυμη πόλη ή χώρα ή σε τοποθεσίες που δεν είναι σαφώς καθορισμένες. Αλλά ένα από τα πράγματα που πραγματικά μου αρέσουν στο αστυνομικό μυθιστόρημα είναι όταν μας μεταφέρει στην καρδιά ενός έθνους και μιας κουλτούρας, δείχνοντάς μας την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα.
3) Ο Inspector Rebus είναι ένας χαρακτήρας γεμάτος αντιφάσεις, με ηθικά όρια που συχνά θολώνουν. Πόσο συνειδητή ήταν αυτή η επιλογή από την αρχή;
Ο Rebus προοριζόταν να υπάρξει μόνο για ένα βιβλίο. Άρχισα να εξερευνώ την πολυπλοκότητά του μόνο όταν συνειδητοποίησα ότι έγραφα μια σειρά. Αποφάσισα ότι θα γερνά σε πραγματικό χρόνο, ώστε να μπορώ να δείξω ρεαλιστικά ότι ο κόσμος γύρω του άλλαζε. Η ηθική του ήταν κάπως αμφισβητήσιμη από την αρχή. Βλέπει τον εαυτό του ως έναν καλό άνθρωπο που λειτουργεί μέσα σε έναν κόσμο αμφισβητήσιμης ηθικής. Για να κάνει το σωστό, μερικές φορές πρέπει να παραβιάσει τους κανόνες.
Ενδιαφέρεσαι περισσότερο για ιστορίες μυστηρίου; Δες την κριτική για «Το σπίτι με τα μυστικά».
3.1) Τον κρίνετε ποτέ ως συγγραφέας ή απλώς τον ακολουθείτε εκεί όπου σας οδηγεί;
Τα βιβλία μου τείνουν να είναι συζητήσεις ανάμεσα σε εμένα και τον Rebus, όπου προσπαθώ, ως φιλελεύθερος άνθρωπος, να τον πείσω ότι ο κόσμος δεν είναι τόσο ασπρόμαυρος ή απόλυτος όσο τον βλέπει εκείνος. Δεν είμαι σίγουρος ότι είχα μεγάλη επιτυχία…
4) Τα μυθιστορήματά σας πραγματεύονται την εξουσία, τη διαφθορά και τις κοινωνικές ανισότητες χωρίς να θυσιάζουν την αφήγηση προς όφελος του διδακτισμού. Πώς διατηρείτε αυτή την ισορροπία;
Δεν είμαι δοκιμιογράφος ούτε πολεμιστής ιδεών. Αν θέλω να συζητήσω την πολιτική ή κοινωνικά προβλήματα, πρέπει να βρω μια ιστορία που να καθιστά αυτή τη συζήτηση αναπόφευκτη. Η συζήτηση τότε γίνεται μέρος της πλοκής, ώστε να μη φωνάζω στον αναγνώστη. Αν οι αναγνώστες θέλουν απλώς μια συναρπαστική περιπέτεια, η ιστορία θα τους τη δώσει. Αλλά αν θέλουν να σκεφτούν λίγο πιο βαθιά για την κατάσταση του κόσμου, η πλοκή τούς επιτρέπει να το κάνουν επίσης.
4.1) Υπάρχουν κοινωνικά ζητήματα σήμερα που βρίσκετε πιο δύσκολο να ενσωματώσετε στη γραφή σας;
Πριν από πολύ καιρό έγραψα ένα μυθιστόρημα με τον Rebus στο οποίο εμφανιζόταν ένας παιδόφιλος (Dead Souls). Αρχικά είχα σκοπό να γράψω για αυτόν τον χαρακτήρα σε πρώτο πρόσωπο, ώστε να βρίσκομαι μέσα στο μυαλό του, αλλά διαπίστωσα ότι δεν μπορούσα ή δεν ήθελα να το κάνω, επομένως ναι, ορισμένα θέματα και ζητήματα είναι σχεδόν υπερβολικά δύσκολα. Αλλά να θυμάστε: ο κόσμος εξακολουθεί να είναι ένα πολύ σκληρό μέρος, ιδιαίτερα για τα παιδιά, είτε μπορώ να φέρω τον εαυτό μου να γράψει γι’ αυτό είτε όχι.
5) Τα βιβλία σας διαβάζονται ευρέως πέρα από το Ηνωμένο Βασίλειο, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Σκέφτεστε πώς μια αστυνομική ιστορία μπορεί να ερμηνεύεται διαφορετικά από κοινωνία σε κοινωνία;
Αν άρχιζα να προσπαθώ να γράψω βιβλία που θα ήταν πιο πιθανό να ευχαριστήσουν τους πάντες σε κάθε χώρα, αυτά τα βιβλία θα κινδύνευαν να γίνουν «ασφαλή» ή «γενικά». Υπάρχουν σίγουρα άνθρωποι στον ευρύτερο κόσμο που έχουν μικρό ή καθόλου ενδιαφέρον για το μικρό έθνος της Σκωτίας ή που έχουν μόνο περιορισμένη γνώση γι’ αυτό. Αλλά εγώ θέλω να γράφω για τη Σκωτία και θέλω να δείξω ότι υπάρχει κάτι περισσότερο στη χώρα από την τουριστική της εικόνα.
6) Η μουσική αναφέρεται συχνά ως σημαντικό μέρος της δημιουργικής σας διαδικασίας. Ποιον ρόλο παίζει τελικά στη συγγραφή σας;
Όπως οι περισσότεροι συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας, είμαι ένας αποτυχημένος ροκ σταρ! Επειδή δεν έχω καμία ικανότητα ως μουσικός, αποφάσισα ότι, όπως κι εγώ, έτσι και ο Rebus θα ήταν λάτρης της μουσικής. Πάντα έχω μουσική να παίζει όταν γράφω. Δημιουργεί μια φούσκα όπου ο εξωτερικός κόσμος παύει να υπάρχει. Ακούω ambient μουσική και progressive rock και λίγη jazz και κλασική μουσική: Brian Eno, Tangerine Dream, Art Pepper, Bach.
Αν θέλεις να δεις πώς άλλοι δημιουργοί μιλούν για την επιρροή της μουσικής στη γραφή, τσέκαρε την συνέντευξη με συγγραφέα για διαδικασία και πηγή έμπνευσης.
6.1) Υπήρξε κάποιο βιβλίο που διαμορφώθηκε ξεκάθαρα από ένα συγκεκριμένο μουσικό κομμάτι ή καλλιτέχνη;
Κανένα βιβλίο δεν έχει διαμορφωθεί από ένα μουσικό κομμάτι, αλλά χρειάζομαι να βρω τον τίτλο πριν ξεκινήσω και ο τίτλος πρέπει με κάποιον τρόπο να σχετίζεται με το θέμα του βιβλίου. Βρίσκω τους στίχους τραγουδιών πολύ χρήσιμους σε αυτή τη διαδικασία. Αρκετά πρόσφατα βιβλία έχουν πάρει τον τίτλο τους από στίχους του Σκωτσέζου τραγουδοποιού Jackie Leven. Οι στίχοι του έχουν απήχηση σε εμένα και με βοηθούν να βρω την ατμόσφαιρα του βιβλίου που σχεδιάζω να γράψω.
7) Σε μια εποχή υπερπληθώρας θρίλερ και αστυνομικής λογοτεχνίας, τι πιστεύετε ότι κάνει έναν αναγνώστη να συνδεθεί πραγματικά με ένα βιβλίο και να το θυμάται πέρα από την πλοκή;
Ένας δυνατός, χαρισματικός κεντρικός χαρακτήρας μπορεί να βοηθήσει τους αναγνώστες να συνδεθούν με ένα βιβλίο ή μια σειρά, όπως και η αίσθηση του τόπου. Διαβάζουμε τον Simenon για το Παρίσι όσο και για τον ντετέκτιβ του. Διαβάζουμε τον James Ellroy για το σύνολο των πληγωμένων αντιηρώων του. Πολλά θρίλερ βασίζονται πολύ στην πλοκή αλλά έχουν αδύναμους χαρακτήρες. Η δύναμή τους εξαρτάται από τις ανατροπές που παρουσιάζουν στον αναγνώστη ή από την ασυνήθιστη φύση του εγκλήματος. Μου αρέσει να διαβάζω αυτά τα βιβλία, αλλά δεν τα θυμάμαι.
Για βιβλιοκριτική που συνδυάζει πλοκή και κοινωνικό βάθος, δες την κριτική για «Η γυναίκα στη γέφυρα».
8) Η Ελλάδα είναι μια χώρα με έντονες κοινωνικές αντιθέσεις, πλούσιο παρελθόν και σύνθετη σύγχρονη πραγματικότητα. Έχετε σκεφτεί ποτέ να τοποθετήσετε μια από τις ιστορίες σας στην Ελλάδα;
Μου αρέσει να επισκέπτομαι την Ελλάδα – συνήθως την επισκέπτομαι μία φορά τον χρόνο. Αλλά δεν μπορώ να φανταστώ να τοποθετήσω ένα βιβλίο εκεί. Δεν γνωρίζω αρκετά καλά την κουλτούρα και την ιστορία. Θα έγραφα ως τουρίστας. Αλλά, από την άλλη, αν μου έρθει μια εξαιρετική ιδέα και συνειδητοποιήσω ξαφνικά ότι η Ελλάδα θα ήταν το τέλειο σκηνικό… Στην πραγματικότητα, μόλις με κάνατε να σκεφτώ: έχει γράψει κανείς ένα αστυνομικό μυθιστόρημα στον κόσμο της Αρχαίας Ελλάδας, έναν κόσμο εξαιρετικών ηρώων; Πρέπει να κάνω λίγη έρευνα.
8.1) Αν το κάνατε, τι θα σας ενδιέφερε περισσότερο να εξερευνήσετε: τον τόπο, την κοινωνία ή τις ανθρώπινες αντιφάσεις;
Η Ελλάδα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, υπό γερμανική κατοχή, θα αποτελούσε ένα καλό σκηνικό με κάθε είδους ηθική πολυπλοκότητα ή ασάφεια. Αλλά υπάρχουν επίσης τόσο υπέροχες πιθανές τοποθεσίες, από το κέντρο της Αθήνας έως την Επίδαυρο. Ελπίζω οι Έλληνες συγγραφείς να εξερευνούν ήδη αυτές τις δυνατότητες!
9) Πιστεύετε ότι το μεσογειακό φως και τα ανοιχτά τοπία μπορούν να φιλοξενήσουν ιστορίες εξίσου σκοτεινές με εκείνες του Βορρά;
Α, ναι, το έντονο φως του ήλιου μπορεί να κρύψει το σκοτάδι – σκεφτείτε το Λος Άντζελες του Raymond Chandler! Τρομερά εγκλήματα συμβαίνουν ακόμη και κάτω από γαλάζιους ουρανούς.
10) Τέλος, όταν ένας αναγνώστης τελειώνει ένα από τα βιβλία σας, τι θεωρείτε σημαντικότερο να πάρει μαζί του;
Ελπίζω οι αναγνώστες μου να έχουν απολαύσει μια καλή, καλοειπωμένη ιστορία που τους έκανε να σκεφτούν το είδος του κόσμου στον οποίο ζουν – και ίσως τους έκανε να σκεφτούν πώς θα ήθελαν να αλλάξουν αυτόν τον κόσμο προς το καλύτερο.
10.1) Πιστεύετε ότι αυτός είναι τελικά ο ρόλος της αστυνομικής λογοτεχνίας σήμερα;
Η αστυνομική λογοτεχνία μάς φέρνει αντιμέτωπους με ένα πολύ βασικό ερώτημα: γιατί εμείς οι άνθρωποι συνεχίζουμε να κάνουμε τρομερά πράγματα ο ένας στον άλλο; Είναι θέμα φύσης ή περιβάλλοντος; Γεννιόμαστε κακοί ή είναι ο κόσμος γύρω μας που μας κάνει να κάνουμε κακά πράγματα; Είναι μια εύκολη ερώτηση να τεθεί – οι συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας την εξερευνούν εδώ και δεκαετίες! Αλλά είναι μια δύσκολη ερώτηση να απαντηθεί. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίσουμε να προσπαθούμε, γράφοντας τις ιστορίες μας.
ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ
Ο Ian Rankin γεννήθηκε το 1960 στο Cardenden της Σκωτίας και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους συγγραφείς αστυνομικής λογοτεχνίας. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, μια πόλη που έμελλε να συνδεθεί άρρηκτα με το έργο του και να αποτελέσει το βασικό σκηνικό των μυθιστορημάτων του.
Έκανε το συγγραφικό του ντεμπούτο το 1987 με το μυθιστόρημα Knots and Crosses, στο οποίο εμφανίστηκε για πρώτη φορά ο Inspector John Rebus, ο χαρακτήρας που τον καθιέρωσε διεθνώς. Η σειρά Rebus εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες στην ιστορία της crime fiction, με περισσότερα από είκοσι μυθιστορήματα, μεταφρασμένα σε δεκάδες γλώσσες.
Το έργο του Rankin ξεχωρίζει για τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζει την αστυνομική πλοκή με την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, εξερευνώντας θέματα όπως η εξουσία, η διαφθορά και οι κοινωνικές ανισότητες. Για τη συμβολή του στη λογοτεχνία έχει τιμηθεί με πολυάριθμα βραβεία, μεταξύ των οποίων το Gold Dagger Award και το Diamond Dagger Award της Crime Writers’ Association για το σύνολο του έργου του.
Το 2022 χρίστηκε Ιππότης (Knight Bachelor) για την προσφορά του στη λοτεχνία και τη φιλανθρωπία. Σήμερα ζει στο Εδιμβούργο και συνεχίζει να γράφει, παραμένοντας μία από τις πιο επιδραστικές φωνές της σύγχρονης αστυνομικής λογοτεχνίας.
