Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 είναι γεμάτη από μικρές, συχνά άγνωστες ή και χιουμοριστικές ιστορίες που αποκαλύπτουν την προσωπικότητα των αγωνιστών πέρα από τα πεδία των μαχών.
Ορισμένες από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες περιλαμβάνουν:
Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης και οι «φουστανέλες»:
Ο Καραϊσκάκης ήταν γνωστός για το αιχμηρό του χιούμορ και την αθυροστομία του. Όταν κάποτε τον κατηγόρησαν ότι οι άνδρες του φορούσαν βρώμικες φουστανέλες, εκείνος απάντησε πως «οι καθαρές φουστανέλες είναι για τους χορούς, οι δικές μας είναι βαμμένες με το αίμα του εχθρού και το μπαρούτι».
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και το «σόι» του:
Ο Γέρος του Μοριά χρησιμοποιούσε συχνά την ευστροφία του για να εμψυχώνει ή να νουθετεί. Λέγεται ότι όταν κάποιος παραπονέθηκε για την έλλειψη εφοδίων, ο Κολοκοτρώνης του έδειξε τα βουνά λέγοντας: «Αυτά είναι τα κελάρια μας, εκεί φυλάμε το ψωμί μας, αρκεί να έχουμε το ντουφέκι στο χέρι».
Η «αφηρημάδα» του Κανάρη:
Ο Κωνσταντίνος Κανάρης, παρά την τόλμη του στα μπουρλότα, ήταν άνθρωπος εξαιρετικά χαμηλών τόνων. Λέγεται ότι μετά την ανατίναξη της τουρκικής ναυαρχίδας στη Χίο, επέστρεψε στα Ψαρά και πήγε κατευθείαν στην εκκλησία να προσευχηθεί, χωρίς να πει λέξη σε κανέναν, μέχρι που τον βρήκαν οι συμπατριώτες του για να τον αποθεώσουν.
Ο Μακρυγιάννης και οι «αρχαιότητες»:
Ο στρατηγός Μακρυγιάννης είχε βαθιά αγάπη για την ελληνική κληρονομιά. Είναι γνωστό το περιστατικό όπου εμπόδισε στρατιώτες να πουλήσουν δύο αρχαία αγάλματα σε ξένους, λέγοντάς τους: «Γι’ αυτά πολεμήσαμε· μην τα δίνετε, αυτά είναι η βάση μας».
Ο Κολοκοτρώνης και ο «φιλέλληνας»:
Κάποτε ένας ξένος αξιωματικός ρώτησε τον Γέρο του Μοριά πώς κατάφεραν οι Έλληνες να επαναστατήσουν χωρίς οργάνωση. Ο Κολοκοτρώνης του απάντησε: «Εμείς, κύριε, είμαστε τρελοί. Αν δεν ήμασταν τρελοί, δεν θα κάναμε την επανάσταση, γιατί θα λογαριάζαμε πρώτα τα κανόνια και τα εφόδια του Σουλτάνου».
Το «γράμμα» του Καραϊσκάκη στον Κιουταχή:
Όταν ο Κιουταχής του έστειλε γράμμα ζητώντας του να προσκυνήσει, ο Καραϊσκάκης του έστειλε μια απάντηση γεμάτη από τις γνωστές του βρισιές. Στο τέλος όμως πρόσθεσε: «Αν θέλεις να μάθεις ποιος είμαι, έλα να με βρεις στο ταμπούρι μου. Εκεί θα σου δώσω την απάντηση με το σπαθί μου και όχι με το καλαμάρι».
Ο Νικηταράς και ο «μισθός» του:
Μετά τη μάχη στα Δερβενάκια, οι άλλοι οπλαρχηγοί μάζευαν λάφυρα. Ο Νικηταράς, που ήταν γνωστός για την ανιδιοτέλειά του, δεν πήρε τίποτα. Όταν οι σύντροφοί του τον πίεσαν να πάρει έστω ένα πολύτιμο σπαθί, εκείνος το δέχτηκε, αλλά λίγο μετά το πούλησε για να αγοράσει μπαρούτι και βόλια για τους στρατιώτες του, μένοντας πάλι άφραγκος.
Η «απάντηση» του Διάκου:
Λίγο πριν το μαρτύριό του, όταν οι Τούρκοι του πρότειναν να αλλάξει πίστη για να σώσει τη ζωή του και να γίνει αξιωματικός στον στρατό τους, ο Αθανάσιος Διάκος απάντησε με τον γνωστό στίχο: «Εγώ Γραικός γεννήθηκα, Γραικός θέλ’ να πεθάνω». Λέγεται μάλιστα πως την ώρα που τον οδηγούσαν στο θάνατο, κοίταξε την ανοιξιάτικη φύση και είπε: «Για ιδές καιρό που διάλεξε ο Χάρος να με πάρει, τώρα που ανθίζουν τα κλαδιά και βγάζει η γη χορτάρι».
Ο Παπαφλέσσας και τα «ψέματα»:
Στην αρχή της Επανάστασης, ο Παπαφλέσσας γύριζε την Πελοπόννησο και έλεγε σε όλους ότι έρχονται χιλιάδες Ρώσοι να βοηθήσουν. Όταν τον ρώτησαν αργότερα γιατί είπε τόσα ψέματα, εκείνος απάντησε: «Αν δεν έλεγα αυτά τα ψέματα, κανείς δεν θα σήκωνε το ντουφέκι. Έπρεπε να τους δώσω ελπίδα για να αρχίσουν, και μετά το αίμα τους θα τους ανάγκαζε να συνεχίσουν».
Η Μπουμπουλίνα και ο «θησαυρός» της Τριπολιτσάς:
Όταν έπεσε η Τρίπολη, οι άντρες όρμησαν για λάφυρα. Η Μπουμπουλίνα, όμως, μπήκε στο σαράι του Χουρσίτ πασά και, αντί για χρυσάφι, απαίτησε να πάρει υπό την προστασία της το χαρέμι και τις γυναίκες των Τούρκων αξιωματούχων. Τις έσωσε από τη σφαγή, θυμίζοντας σε όλους ότι ο αγώνας είχε και ηθικούς κανόνες, ακόμα και μέσα στο χάος.
Το «τέχνασμα» του Κολοκοτρώνη στο Βαλτέτσι:
Για να τρομάξει τους Τούρκους που υπερτερούσαν αριθμητικά, ο Γέρος του Μοριά διέταξε τους άντρες του να ανάβουν τη νύχτα πολλές φωτιές σε διαφορετικά σημεία των βουνών και να χτυπούν τις κάπες τους στον αέρα. Οι Τούρκοι, βλέποντας τόσες φωτιές και ακούγοντας τον θόρυβο, νόμιζαν ότι έφτασαν χιλιάδες ενισχύσεις και δίστασαν να επιτεθούν.
Το ψωμί του Μακρυγιάννη:
Στην πολιορκία της Ακρόπολης, οι αγωνιστές πεινούσαν τρομερά. Ο Μακρυγιάννης αφηγείται στα απομνημονεύματά του πως μοίραζε στους άντρες του λίγα δράμια παξιμάδι σαν να ήταν χρυσάφι. Όταν κάποιος βρήκε μια κρυμμένη κότα και του την πρόσφερε, εκείνος αρνήθηκε να τη φάει μόνος του και την έκανε σούπα για να πιουν όλοι από μια κουταλιά ζουμί.
Η Μαντώ Μαυρογένους και η περιουσία της:
Η Μαντώ δεν έδωσε μόνο τη ζωή της, αλλά και όλη την τεράστια περιουσία της στον αγώνα. Όταν στο τέλος της ζωής της έμεινε πάμπτωχη και κάποιοι την ειρωνεύτηκαν, εκείνη απάντησε: «Δεν με μέλει που δεν έχω πια λίρες, με μέλει που έχω ακόμα την Ελλάδα».
Η στρατιωτική ευφυϊα των πρωταγωνιστών του 1821
Η στρατιωτική ευφυΐα στην Επανάσταση δεν βασιζόταν στην υπεροχή των όπλων, αλλά στην ικανότητα των οπλαρχηγών να «διαβάζουν» το έδαφος και την ψυχολογία του εχθρού.
Το «Χάνι» του Οδυσσέα Ανδρούτσου (Γραβιά):
Αντί να αντιμετωπίσει τον τεράστιο στρατό του Ομέρ Βρυώνη σε ανοιχτό πεδίο, ο Ανδρούτσος οχυρώθηκε σε ένα πλινθόκτιστο χάνι. Μετέτρεψε ένα απλό κτίριο σε απόρθητο φρούριο ανοίγοντας πολεμίστρες στους τοίχους. Οι Τούρκοι νόμιζαν ότι θα το ισοπεδώσουν σε λεπτά, αλλά οι Έλληνες τους προκάλεσαν τεράστιες απώλειες από κοντινή απόσταση, αναγκάζοντάς τους να υποχωρήσουν προσωρινά για να φέρουν κανόνια.
Η «παγίδα» στα Δερβενάκια:
Ο Κολοκοτρώνης προέβλεψε την υποχώρηση του Δράμαλη προς την Κόρινθο. Κατέλαβε τα στενά περάσματα (ταμπίια) και διέταξε τους άνδρες του να κρυφτούν πίσω από βράχους και θάμνους. Για να φαίνονται περισσότεροι, έβαλε τους άτακτους και τους βοηθούς να τοποθετήσουν τις κάπες και τα φέσια τους πάνω σε πέτρες. Ο Δράμαλης, βλέποντας μια «στρατιά» να τον περιμένει, πανικοβλήθηκε, με αποτέλεσμα την ολοκληρωτική καταστροφή της στρατιάς του.
Τα «πυρπολικά» στη θάλασσα:
Επειδή ο ελληνικός στόλος είχε μικρά εμπορικά πλοία, δεν μπορούσε να αναμετρηθεί με τα θηριώδη τουρκικά δίκροτα. Η λύση ήταν τα παλιά πλοία γεμάτα με μπαρούτι και πίσσα. Οι μπουρλοτιέρηδες (όπως ο Κανάρης και ο Παπανικολής) περίμεναν να φυσήξει ο κατάλληλος άνεμος, πλησίαζαν αθόρυβα τη νύχτα, «γάντζωναν» το πυρπολικό πάνω στην εχθρική ναυαρχίδα και την τίναζαν στον αέρα, προκαλώντας τρόμο στον αντίπαλο στόλο.
Ο «πόλεμος της πείνας» στην Ακρόπολη:
Κατά την πολιορκία της Αθήνας, οι Έλληνες έμαθαν ότι οι Τούρκοι ξέμεναν από μόλυβδο για βόλια και άρχισαν να γκρεμίζουν τους κίονες του Παρθενώνα για να πάρουν το μολύβι που ένωνε τα μάρμαρα. Τότε οι Έλληνες τους έστειλαν οι ίδιοι μολύβι και εφόδια, λέγοντάς τους: «Πάρτε βόλια, αλλά μην αγγίζετε τα μάρμαρα». Ήταν μια κίνηση που συνδύαζε στρατηγική ευγένεια και προστασία της ιστορίας.
Οι κόντρες των αρχηγών
Οι προσωπικές κόντρες των οπλαρχηγών ήταν συχνά εξίσου έντονες με τις μάχες στα πεδία των επιχειρήσεων, αντανακλώντας τη σύγκρουση μεταξύ της στρατιωτικής ορμής και της πολιτικής εξουσίας.
Ορισμένες από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις περιλαμβάνουν:
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης vs. Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος:
Η απόλυτη κόντρα μεταξύ του «σπαθιού» και της «πένας». Ο Κολοκοτρώνης περιφρονούσε τον Μαυροκορδάτο για τις ευρωπαϊκές του συνήθειες και την πολιτική του πανουργία, αποκαλώντας τον ειρωνικά «ρεγκέντε» (αντιβασιλέα). Από την άλλη, ο Μαυροκορδάτος έβλεπε στον Κολοκοτρώνη έναν ανεξέλεγκτο πολέμαρχο που απειλούσε τη δημιουργία ενός κεντρικού κράτους. Η κόντρα αυτή οδήγησε μέχρι και στη φυλάκιση του Γέρου του Μοριά στην Ύδρα κατά τον Εμφύλιο.
Γεώργιος Καραϊσκάκης vs. Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος:
Ο Καραϊσκάκης δεν χαριζόταν στον Μαυροκορδάτο. Όταν ο τελευταίος προσπάθησε να του επιβληθεί στρατιωτικά στο Αιτωλικό, ο Καραϊσκάκης τον αντιμετώπισε με παροιμιώδεις ύβρεις και περιφρόνηση. Χαρακτηριστική είναι η φράση του: «Εσύ, Μαυροκορδάτε, αν θέλεις να γίνεις στρατηγός, μάθε πρώτα να κρατάς το ντουφέκι και μετά έλα να μας δώσεις διαταγές».
Οδυσσέας Ανδρούτσος vs. Ιωάννης Κωλέττης:
Μια από τις πιο σκοτεινές κόντρες της Επανάστασης. Ο Ανδρούτσος, ένας από τους ικανότερους στρατηγούς, θεωρήθηκε «επικίνδυνος» από την κυβέρνηση του Κωλέττη λόγω της τεράστιας επιρροής του στην Ανατολική Στερεά. Η έχθρα αυτή κατέληξε στην προδοσία και τη δολοφονία του Ανδρούτσου στην Ακρόπολη από τον πρώην πρωτοπαλίκαρό του, Γκούρα, κατ’ εντολή των πολιτικών.
Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης vs. Ιωάννης Καποδίστριας:
Αν και συνέβη προς το τέλος και μετά την Επανάσταση, η σύγκρουση αυτή ήταν μοιραία. Ο Μανιάτης ηγεμόνας δεν δεχόταν τον περιορισμό των τοπικών προνομίων της Μάνης από τον Κυβερνήτη. Η κόντρα κλιμακώθηκε με τη φυλάκιση του Πετρόμπεη, γεγονός που οδήγησε τα αδέρφια του στη δολοφονία του Καποδίστρια στο Ναύπλιο.
Πηγές:
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: Διήγησις συμβάντων της ελληνικής φυλής από τα 1770 έως τα 1836 (Υπαγόρευση στον Γ. Τερτσέτη).
Στρατηγός Μακρυγιάννης: Απομνημονεύματα (Η πιο αυθεντική πηγή για τις εσωτερικές έριδες και τον χαρακτήρα των αγωνιστών).
Νικόλαος Κασομούλης: Ενθυμήματα Στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων (Λεπτομερέστατη καταγραφή των σχέσεων μεταξύ των οπλαρχηγών).
Σπυρίδων Τρικούπης: Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως (Για την πολιτική διάσταση των συγκρούσεων).
Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.
