Το αύριο δεν ελέγχεται: 3 μαθήματα των Στωικών για το άγχος

Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε το άγχος για το αύριο χωρίς να χάσουμε το σήμερα; Η στωική φιλοσοφία του Επίκτητου και του Σενέκα προσφέρει τρία διαχρονικά μαθήματα για να ξεχωρίζουμε όσα περνούν από το χέρι μας από όσα δεν μπορούμε να ελέγξουμε, να αμφισβητούμε τις φοβικές σκέψεις και να ζούμε πιο ουσιαστικά στο παρόν.

Πόσες φορές έχουμε πει «θέλω απλώς να ξέρω τι θα γίνει», πιστεύοντας ότι μια απάντηση θα μας επιτρέψει επιτέλους να ηρεμήσουμε; Θέλουμε να ξέρουμε αν η προσπάθειά μας θα πετύχει, αν μια σχέση θα κρατήσει, αν η απόφαση που πήραμε θα αποδειχθεί σωστή. Η ζωή, όμως, σπάνια μας δίνει αυτές τις διαβεβαιώσεις τη στιγμή που τις ζητάμε. Κι όσο επιμένουμε να τις εξασφαλίσουμε, η σκέψη γυρίζει γύρω από τα ίδια ερωτήματα, σαν η αγωνία μας να μπορεί να αποσπάσει από το αύριο μια υπόσχεση.

Οι Στωικοί, φιλόσοφοι όπως ο Επίκτητος και ο Σενέκας, ασχολήθηκαν με αυτή την ανθρώπινη δυσκολία πριν από πολλούς αιώνες. Οι σκέψεις τους εξακολουθούν να μας αφορούν, γιατί και σήμερα περιμένουμε απαντήσεις, φοβόμαστε την αποτυχία και προσπαθούμε να προβλέψουμε όσα θα συμβούν. Από τη φιλοσοφία τους μπορούμε να κρατήσουμε τρεις ιδέες που έχουν θέση στην καθημερινότητά μας.

1. Μπορούμε να κάνουμε την προσπάθεια, αλλά δεν αποφασίζουμε για όλα

Περιμένεις να μάθεις αν πήρες μια δουλειά. Έχεις προετοιμαστεί, έχεις κάνει τη συνέντευξη, έχεις εξηγήσει τι μπορείς να προσφέρεις, αλλά η απάντηση αργεί. Αρχίζεις να σκέφτεσαι ξανά κάθε λέξη που είπες, μήπως έκανες κάποιο λάθος, μήπως έπρεπε να απαντήσεις διαφορετικά. Η συνέντευξη έχει τελειώσει, όμως μέσα σου συνεχίζεται.

Ο Επίκτητος ξεχώριζε όσα εξαρτώνται από εμάς από όσα δεν περνούν από το χέρι μας. Μπορούμε να φροντίσουμε την προετοιμασία μας, τις επιλογές μας και τον τρόπο με τον οποίο ενεργούμε. Δεν μπορούμε, όμως, να καθορίσουμε πλήρως τις αντιδράσεις και τις αποφάσεις των άλλων.

Το ίδιο συμβαίνει σε πολλές δικές μας προσπάθειες. Μπορούμε να δουλέψουμε σωστά, να μιλήσουμε με ειλικρίνεια, να διορθώσουμε ένα λάθος, όμως οι άλλοι θα πάρουν τις δικές τους αποφάσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι σταματάμε να προσπαθούμε. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε μέχρι πού φτάνει η ευθύνη μας.

Αν περιμένουμε μια επαγγελματική απάντηση, μπορούμε να στείλουμε μια ευγενική υπενθύμιση και να αναζητήσουμε άλλες ευκαιρίες. Το να ελέγχουμε το κινητό κάθε πέντε λεπτά δεν αλλάζει την απόφαση. Απλώς αφήνει όλο και λιγότερο χώρο στη μέρα μας για οτιδήποτε άλλο.

2. Μια δυσάρεστη σκέψη δεν είναι απόδειξη ότι κάτι κακό συμβαίνει

Ένας άνθρωπος που μας ενδιαφέρει αργεί να απαντήσει και η καθυστέρηση αποκτά αμέσως εξήγηση: ενοχλήθηκε, έχασε το ενδιαφέρον του, θέλει να απομακρυνθεί. Πριν μάθουμε τι συμβαίνει, έχουμε ήδη νιώσει την πίκρα μιας απόρριψης.

Ο Σενέκας έγραψε για τον τρόπο με τον οποίο οι φόβοι και οι προσδοκίες μας μπορούν να επιβαρύνουν την ψυχική μας ηρεμία. Μια χρήσιμη στωική υπενθύμιση είναι ότι δεν αρκεί να εμφανιστεί μια σκέψη για να αποτελεί και γεγονός. Χρειάζεται να εξετάσουμε την κρίση που σχηματίζουμε γι’ αυτό που συμβαίνει.

Ας πούμε ότι ένας συνεργάτης ζητά να μιλήσουμε αύριο. Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι θέλει μια συζήτηση. Το ότι θα διακόψει τη συνεργασία μας είναι μια πιθανότητα που προσθέτουμε εμείς. Μπορεί να έχει κάτι δύσκολο να πει, μπορεί όμως να θέλει να συζητήσει μια αλλαγή ή μια καινούργια πρόταση.

Μια απλή ερώτηση μπορεί να μας βοηθήσει να ξεχωρίσουμε τα δύο: «Τι ξέρω πραγματικά και τι υποθέτω;».

Έπειτα μπορούμε να προετοιμαστούμε για όσα χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε, χωρίς να περνάμε όλο το βράδυ ζώντας μια καταστροφή που δεν έχει συμβεί. Δεν γνωρίζουμε ότι όλα θα πάνε καλά, αλλά ούτε γνωρίζουμε ότι θα πάνε άσχημα.

3. Δεν χρειάζεται να λυθούν όλα για να ζήσουμε τη σημερινή μέρα

Ο Σενέκας έγραφε για την αξία του χρόνου και για τον τρόπο με τον οποίο συχνά τον αφήνουμε να χάνεται. Σήμερα αυτή η σκέψη θυμίζει μια φράση που λέμε συχνά: «Μόλις τελειώσει αυτό, θα ηρεμήσω». Μόλις κλείσει μια δουλειά, μόλις πληρωθεί ένας λογαριασμός, μόλις ξεκαθαρίσει μια σχέση. Κι όταν τελικά συμβεί, συνήθως κάτι άλλο περιμένει τη σειρά του.

Το δύσκολο είναι να συνεχίσουμε τη μέρα μας ενώ κάτι σημαντικό παραμένει ανοιχτό. Να καθίσουμε στο τραπέζι με τους ανθρώπους μας χωρίς να βρισκόμαστε διαρκώς αλλού, να χαρούμε μια βόλτα ενώ περιμένουμε ακόμη εκείνο το τηλεφώνημα, να δώσουμε προσοχή σε όσα συμβαίνουν μπροστά μας, παρότι δεν έχουμε λύσει όλα όσα μας απασχολούν.

Συχνά περιμένουμε να τακτοποιηθούν τα πάντα για να επιτρέψουμε στον εαυτό μας λίγη ησυχία. Κι έτσι ακόμη και οι καλές στιγμές περνούν με μια σκιά: κάτι εκκρεμεί, κάτι μπορεί να πάει στραβά, κάτι δεν έχουμε προβλέψει.

Αξίζει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε πόσες φορές μια ανησυχία μάς στέρησε κάτι που ήταν ήδη εκεί: μια κουβέντα που ακούσαμε μισή, ένα γέλιο στο οποίο δεν συμμετείχαμε, μια αγκαλιά που δεχτήκαμε βιαστικά επειδή το μυαλό μας έτρεχε στο επόμενο πρόβλημα.

Δεν θα μάθουμε ποτέ από πριν πώς θα εξελιχθούν όλα, όσο κι αν το θέλουμε. Μπορούμε, όμως, να προσπαθήσουμε να είμαστε λίγο περισσότερο παρόντες στη ζωή που έχουμε σήμερα, ώστε, όταν κοιτάξουμε πίσω, να μη θυμόμαστε μόνο τι φοβηθήκαμε, αλλά και όσα προλάβαμε να ζήσουμε.

Το αύριο θα έρθει, αλλά το σήμερα συμβαίνει ήδη

Η στωική φιλοσοφία δεν μας ζητά να αδιαφορούμε για το μέλλον ούτε να προσποιούμαστε ότι δεν φοβόμαστε. Μας καλεί να ξεχωρίζουμε την προσπάθεια από την ανάγκη να ελέγχουμε τα πάντα, τα πραγματικά δεδομένα από τις υποθέσεις μας και τις υποχρεώσεις μας από την αναβολή της ίδιας μας της ζωής.

Ίσως τελικά η ηρεμία να μην έρχεται όταν βρίσκουμε όλες τις απαντήσεις. Ίσως αρχίζει όταν αποδεχόμαστε ότι ορισμένες απαντήσεις θα αργήσουν, κάποιες δεν θα έρθουν όπως τις περιμέναμε και ορισμένα πράγματα δεν εξαρτώνται από εμάς.

Το αύριο δεν ελέγχεται απόλυτα. Το πώς θα σταθούμε απέναντι σε όσα γνωρίζουμε, σε όσα φοβόμαστε και σε όσα μπορούμε να κάνουμε είναι, όμως, ένα σημείο από το οποίο μπορούμε να αρχίσουμε.

Συχνές ερωτήσεις για τη στωική φιλοσοφία και το άγχος

Τι μας διδάσκουν οι Στωικοί για το άγχος;

Οι Στωικοί μάς προτρέπουν να ξεχωρίζουμε όσα εξαρτώνται από εμάς από όσα δεν μπορούμε να ελέγξουμε. Αντί να εξαντλούμαστε προσπαθώντας να προβλέψουμε το μέλλον, μπορούμε να εστιάζουμε στις επιλογές και στις πράξεις μας στο παρόν.

Τι λέει ο Επίκτητος για όσα μπορούμε να ελέγξουμε;

Ο Επίκτητος διακρίνει όσα βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας, όπως οι κρίσεις, οι προθέσεις και οι επιλογές μας, από όσα δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από εμάς, όπως οι εξωτερικές συνθήκες και οι αποφάσεις των άλλων.

Πώς μπορούμε να σταματήσουμε να ανησυχούμε για το αύριο;

Μπορούμε να αναγνωρίζουμε τι γνωρίζουμε πραγματικά και τι απλώς φοβόμαστε ότι θα συμβεί, να σχεδιάζουμε τα επόμενα πρακτικά βήματα και να επιστρέφουμε την προσοχή μας σε όσα μπορούμε να κάνουμε σήμερα.

Γιατί είναι σημαντικό να ζούμε στο παρόν;

Όταν η προσοχή μας παραμένει διαρκώς στραμμένη σε μελλοντικά προβλήματα, κινδυνεύουμε να χάσουμε σημαντικές εμπειρίες της καθημερινότητας. Η παρουσία στο τώρα μάς βοηθά να συμμετέχουμε ουσιαστικότερα στη ζωή μας, ακόμη κι όταν υπάρχουν εκκρεμότητες.