Πίσω στα άρθρα Makis’ Corner

Νεκρός αέρας: Γιατί φοβόμαστε τόσο πολύ τη σιωπή;

Στο ραδιόφωνο υπάρχει μια έκφραση που τη μαθαίνεις πριν ακόμη μάθεις καλά καλά να ανοίγεις το μικρόφωνο: «νεκρός αέρας». Είναι η σιωπή που δεν προβλέπεται. Ένα τραγούδι που δεν ξεκίνησε στην ώρα του, ένας καλεσμένος που χάθηκε στη γραμμή, ένα κενό ανάμεσα σε δύο φράσεις που κράτησε λίγο περισσότερο απ’ όσο έπρεπε. Τρία δευτερόλεπτα στον αέρα μοιάζουν με αιωνιότητα. Στο τέταρτο, κάπου ένα χέρι πάει στο κουμπί και αλλάζει σταθμό.

Πάνω από είκοσι χρόνια μπροστά σε μικρόφωνα, έμαθα αυτό το μάθημα τόσο καλά που κάποια στιγμή έπαψε να μένει στο στούντιο. Το πήρα μαζί μου στο αυτοκίνητο, στο σπίτι, στο τραπέζι με φίλους. Μια παύση στη συζήτηση με έκανε να ψάχνω την επόμενη ατάκα. Μια αναμονή στο φανάρι γινόταν αφορμή να ανοίξω το κινητό. Ένα άδειο απόγευμα έπρεπε να γεμίσει με κάτι, με οτιδήποτε.

Είχα γίνει, χωρίς να το αποφασίσω, παραγωγός της ίδιας μου της ζωής, με μία και μοναδική οδηγία: μην αφήσεις ποτέ νεκρό αέρα.

Ένας κόσμος που φοβάται τη σιωπή

Αυτό που κάποτε ήταν επαγγελματική διαστροφή λίγων ανθρώπων, σήμερα μοιάζει να έχει γίνει κανόνας για όλους. Οι ψηφιακές πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες σαν ένα ραδιοφωνικό πρόγραμμα που τρέμει το κενό: το επόμενο βίντεο ξεκινά πριν τελειώσει το προηγούμενο, η επόμενη ειδοποίηση φτάνει πριν προλάβεις να επεξεργαστείς την προηγούμενη, το feed δεν έχει τέλος, γιατί το τέλος θα σήμαινε σιωπή.

Κανείς δεν μας ρώτησε αν θέλουμε να μάθουμε αυτή τη δουλειά. Τη μάθαμε όμως όλοι, όπως μαθαίνεται κάθε τέχνη: με επανάληψη, μέρα με τη μέρα, ώσπου να γίνει αντανακλαστικό.

Κι αν κοιτάξω τι ακριβώς μου δίδαξε αυτή η μαθητεία, βρίσκω τρία πράγματα.

1. Μάθαμε να κόβουμε κάθε σκέψη που χρειάζεται χρόνο

Στο ραδιόφωνο, όταν κάτι στραβώνει, πας στο τραγούδι. Εκεί είναι η σωστή κίνηση. Στη ζωή όμως, όταν μια σκέψη δυσκολεύει, όταν ένα βιβλίο αργεί να ανοίξει, όταν μια κουβέντα χρειάζεται να μείνει λίγο στο άβολο σημείο της, το «πάμε στο τραγούδι» έχει πάρει άλλη μορφή: ένα σκρολ, ένα μήνυμα, μια καινούργια καρτέλα.

Και η σκέψη μένει μισή.

2. Μάθαμε να έχουμε πάντα κάτι να πούμε

Κάθε άνθρωπος του ραδιοφώνου ξέρει τις «γέφυρες», τις φράσεις που κρατούν τον αέρα ζωντανό όσο δεν έχεις ακόμη κάτι ουσιαστικό να πεις. Είναι χρήσιμες. Γίνονται επικίνδυνες όταν αρχίσεις να σκέφτεσαι με αυτές.

Ένας κόσμος που ζητά άποψη για τα πάντα, αμέσως, μας μαθαίνει να έχουμε γέφυρες αντί για απόψεις: έτοιμες διατυπώσεις, δανεικές θέσεις, κάτι να καλύψει το κενό ώσπου να περάσει η στιγμή.

3. Μάθαμε να βαριόμαστε το συνηθισμένο

Όταν έχεις εκπαιδευτεί στον διαρκή ρυθμό, η αργή ταχύτητα της κανονικής ζωής μοιάζει με λάθος. Η ιστορία που αργεί να φτάσει στο νόημά της, η κουβέντα χωρίς punchline, το απόγευμα χωρίς πρόγραμμα.

Κι όμως, εκεί μέσα συμβαίνουν τα περισσότερα από όσα πραγματικά μετράνε.

Αυτό που δεν σου λένε για τον νεκρό αέρα

Υπάρχει όμως και το άλλο μάθημα του ραδιοφώνου, εκείνο που αργείς πολύ περισσότερο να καταλάβεις. Οι στιγμές που θυμάται ο ακροατής σπάνια είναι οι γεμάτες. Είναι η ανάσα πριν από μια απάντηση που κοστίζει. Η παύση μετά από μια εξομολόγηση στον αέρα, όταν κανείς στο στούντιο δεν βιάζεται να μιλήσει. Το δευτερόλεπτο πριν από ένα τραγούδι που ξέρεις ότι θα αγγίξει κάποιον.

Εκεί ο ακροατής δεν αλλάζει σταθμό. Γέρνει πιο κοντά.

Όποιος έχει δουλέψει με μουσική το ξέρει: η παύση δεν είναι απουσία, είναι μέρος της σύνθεσης. Ο John Cage το έσπρωξε στα άκρα με το περίφημο έργο του «4′33″», στο οποίο ο πιανίστας δεν παίζει ούτε μία νότα και «μουσική» γίνεται ό,τι ακούγεται μέσα στην αίθουσα.

Τρεις αιώνες νωρίτερα, ο Πασκάλ σημείωνε πως όλη η δυστυχία των ανθρώπων πηγάζει από το ότι δεν μπορούν να μείνουν ήσυχοι μέσα σε ένα δωμάτιο. Smartphone δεν είχε δει. Ανθρώπους όμως είχε δει.

Οι σιωπές που δεν μπορούσα να γεμίσω

Το έμαθα με τον πιο σκληρό τρόπο στην εκπομπή-αφιέρωμα που έκανα για τον Γιώργο Μαζωνάκη, με αφορμή τον θάνατό του. Είχα ετοιμάσει τη ροή όπως σε κάθε εκπομπή: στιγμές από τη συνεργασία μας, στιγμές από τη ζωή του, τα τραγούδια του που αγαπώ περισσότερο.

Αυτό που δεν είχα προβλέψει ήταν οι σιωπές.

Δεν ήταν μία. Ήταν πολλές. Κάποιες ήταν για να καλύψω τη συγκίνησή μου, το δευτερόλεπτο που χρειάζεται η φωνή για να ξαναβρεί την ισορροπία της. Κάποιες ήταν δικές μου μέχρι το κόκαλο: ένας άνθρωπος που προσπαθούσε κι αυτός να χωνέψει μια απώλεια τόσο ξαφνική, και μάλιστα ζωντανά. Κι άλλες ήταν απλώς ζήτημα σεβασμού.

Τα τραγούδια μιλούσαν καλύτερα από μένα και το μόνο σωστό ήταν να κάνω στην άκρη.

Σε καμία από εκείνες τις παύσεις δεν φοβήθηκα τον νεκρό αέρα. Ίσως ήταν οι πιο ζωντανές στιγμές που έχω ζήσει πίσω από ένα μικρόφωνο.

Η αντίστροφη εκπαίδευση: Πώς μαθαίνεις ξανά να μένεις στη σιωπή

Δεν πιστεύω στις μεγάλες αποτοξινώσεις. Δεν πρόκειται να πετάξω το κινητό ούτε να μετακομίσω σε νησί χωρίς σήμα. Πιστεύω όμως ότι ό,τι μαθαίνεται με επανάληψη ξεμαθαίνεται με τον ίδιο τρόπο.

Γι’ αυτό κάνω μικρές, σχεδόν αστείες ασκήσεις.

  • Οδηγώ πού και πού με το ραδιόφωνο κλειστό, και η ειρωνεία δεν μου διαφεύγει.
  • Αφήνω μια σιωπή στην κουβέντα να κρατήσει λίγο παραπάνω, για να δω τι θα φέρει.
  • Τελειώνω τη σκέψη ή τη δουλειά πριν πιάσω το κινητό, όχι αφού το πιάσω.
  • Όταν μου ζητούν άποψη για κάτι που δεν έχω ψάξει, προσπαθώ να λέω το πιο δύσκολο πράγμα, στον αέρα και εκτός: «Δεν ξέρω ακόμη».

Δεν είναι πολλά. Είναι όμως το αντίθετο από αυτό που μου διδάσκει κάθε μέρα το περιβάλλον μου.

Και κάπου εδώ επιστρέφει ένα ερώτημα που έχω θέσει και παλαιότερα: πόσο αντέχουμε πραγματικά χωρίς κινητό; Στο άρθρο «Πόσο αντέχω χωρίς κινητό;» είχαμε εξερευνήσει τη σχέση μας με τη συσκευή που έχει γίνει σχεδόν προέκταση του χεριού μας. Ίσως, τελικά, το ζήτημα να μην είναι μόνο πόσες ώρες μπορούμε να μείνουμε χωρίς αυτήν, αλλά πόσα λεπτά μπορούμε να μείνουμε χωρίς να αναζητήσουμε κάτι που θα μας αποσπάσει την προσοχή.

Κι αν η καθημερινότητα είναι το σχολείο μας, θέλω τουλάχιστον να διαλέγω κι εγώ μερικά από τα μαθήματα.

Πριν ανάψει το κόκκινο φως

Κάθε πρωί, λίγο πριν ανάψει το κόκκινο φως στο στούντιο, υπάρχει ένα δευτερόλεπτο απόλυτης ησυχίας. Το μικρόφωνο είναι ανοιχτό, ο αέρας δικός σου και δεν έχεις πει ακόμη τίποτα.

Χρόνια το ζούσα σαν απειλή. Τώρα αρχίζω να το ζω σαν δώρο.

Ο νεκρός αέρας, τελικά, δεν είναι πάντα νεκρός. Μερικές φορές είναι ο μόνος χώρος όπου κάτι μπορεί να γεννηθεί.